डॉ. अशोक बालगुडे
पुणे : उन्हाळी आवर्तन बंद होणार, कालवे कोरडे पडणार आणि पिकांना पाणी मिळणार नाही. या निर्णयाचा फटका केवळ ऊस उत्पादक शेतकऱ्यांना बसणार नाही, तर ग्रामीण जीवनाच्या संपूर्ण व्यवस्थेला बसण्याची भीती आहे. खडकवासला धरणसाखळी प्रकल्पातून यंदा उन्हाळी सिंचनाचे पाणी सोडले जाणार नसल्याने पुणे जिल्ह्यातील सुमारे अडीच लाख हेक्टर शेतीच्या सिंचनाचा प्रश्न गंभीर झाला आहे. पिण्याच्या पाण्यासाठी साठा राखण्याच्या प्रशासनाच्या भूमिकेमागे उपलब्ध पाण्याची मर्यादा असली, तरी या निर्णयाचे दूरगामी परिणाम केवळ शेताच्या बांधापर्यंत थांबणार नाहीत. हिरवा चारा कुठून आणायचा, दुभत्या जनावरांची तहान कशी भागवायची, रानावनातील वन्यजीवांनी पाणी कुठे शोधायचे आणि भटक्या कुत्र्यांसह मोकाट जनावरांनी जगायचे कसे, असे असंख्य प्रश्न उभे राहत आहेत.
प्रश्न ऊसाचा नाही, जगण्याचा आहे!
उन्हाळी आवर्तनाचा उल्लेख झाला की चर्चा अनेकदा ऊसशेतीभोवती फिरते. मात्र, ग्रामीण भागातील पाणी म्हणजे केवळ एका पिकाची गरज नाही. त्यावर भाजीपाला, चारा पिके, फळबागा, अन्य हंगामी पिके आणि शेतकऱ्यांच्या उपजीविकेचे गणित अवलंबून असते. कालव्याचे पाणी बंद झाले, तर विहिरी आणि कूपनलिकांकडे धाव घ्यावी लागेल. भूजलपातळी खालावली, तर हे पर्यायही किती दिवस साथ देतील, हा प्रश्न आहे. पिके जळाली, तर केवळ उत्पन्न घटत नाही; पुढील हंगामाची तयारी, कर्जफेड आणि कुटुंबाचा उदरनिर्वाहही संकटात येतो.
हिरवा चारा संपला, तर दुभत्या जनावरांचे काय?
शेतकऱ्यांसाठी पशुधन ही केवळ मालमत्ता नसते; ते कुटुंबाच्या अर्थकारणाचा आधार असते. गायी-म्हशींना पुरेसे पाणी आणि हिरवा चारा मिळाला नाही, तर त्यांच्या आरोग्यावर आणि दूध उत्पादनावर परिणाम होण्याची शक्यता आहे. चारा विकत घ्यायचा म्हटले, तर आधीच अडचणीत असलेल्या शेतकऱ्याच्या खिशाला आणखी झळ बसेल. पाणीटंचाई वाढली, तर जनावरांसाठी पाण्याची व्यवस्था करणेही कठीण होऊ शकते.
दुधाच्या प्रत्येक थेंबामागे शेतकऱ्याची मेहनत असते. त्या दुधामागे जनावरांची काळजी, चाऱ्याची व्यवस्था आणि पाण्याची उपलब्धता असते. या साखळीतील एक दुवा तुटला, तर त्याचा फटका शेतकरी आणि ग्राहक या दोघांनाही बसू शकतो. त्यामुळे उन्हाळी आवर्तनाचा प्रश्न हा केवळ सिंचनाचा तांत्रिक विषय नसून ग्रामीण अर्थव्यवस्थेच्या स्थैर्याचा प्रश्न आहे.
आभाळाकडे डोळे, मनात चिंता; शेतकरी आतून खचला!
शेतकरी आज पुन्हा एकदा आभाळाकडे डोळे लावून बसला आहे. कधी काळे ढग जमतील, कधी पावसाच्या सरी कोसळतील आणि कधी कोरड्या जमिनीला ओल मिळेल, याची तो आतुरतेने वाट पाहतो आहे. पण आभाळाकडे पाहताना त्याच्या डोळ्यांत आशेपेक्षा चिंता अधिक दिसू लागली आहे. पिकांना पाणी नाही, जनावरांसाठी हिरवा चारा नाही, दुभत्या जनावरांची तहान कशी भागवायची आणि घरखर्च कसा चालवायचा, या प्रश्नांनी त्याचे मन पोखरले आहे. कष्ट करूनही हातात काही पडणार नसेल, तर जगायचे तरी कशाच्या भरवशावर, असा हताश प्रश्न त्याला सतावतो आहे. परिस्थितीचा ताण वाढल्याने काही शेतकरी मानसिकदृष्ट्या खचत असल्याची चिंता व्यक्त होत आहे. शेतकऱ्याच्या डोळ्यांतील पाणी आणि शेतातील पाण्याची कमतरता या दोन्हींकडे समाजाने संवेदनशीलतेने पाहण्याची वेळ आली आहे. त्याच्या वेदना केवळ सहानुभूतीच्या शब्दांनी कमी होणार नाहीत; त्याला वेळेवर पाणी, पशुधनासाठी चारा आणि संकटातून बाहेर पडण्यासाठी ठोस आधार हवा आहे. कारण शेतकरी खचला, तर केवळ एक कुटुंब संकटात येत नाही; आपल्या अन्नव्यवस्थेचा आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचा कणाच कमकुवत होतो.
मुक्या जीवांच्या तहानेची जबाबदारी कोणाची?
रानातील वन्यजीवांना पाण्यासाठी नैसर्गिक जलस्रोतांवर अवलंबून राहावे लागते. उन्हाळ्यात ओढे, नाले, लहान तलाव आणि पाणवठे आटले, तर त्यांच्या हालचालींवर मर्यादा येतात. पाण्याच्या शोधात वन्यजीव मानवी वस्त्यांच्या जवळ येण्याची शक्यता वाढते. त्यामुळे वन्यजीवांच्या सुरक्षिततेबरोबरच मानवी वस्त्यांतील संघर्षाचाही धोका निर्माण होऊ शकतो.
भटकी कुत्री आणि मोकाट जनावरे यांची अवस्था आणखी बिकट होण्याची भीती आहे. त्यांच्यासाठी पाणी साठवून ठेवणारी किंवा नियमित पाणी उपलब्ध करून देणारी व्यवस्था अनेक ठिकाणी पुरेशी नसते. माणूस तहान लागल्यावर नळ, विहीर किंवा पाण्याची बाटली शोधू शकतो; पण मुक्या जीवांना आपली तहान सांगता येत नाही. त्यांची तहान, त्यांची भूक आणि त्यांचा त्रास शब्दांत व्यक्त होत नसला, तरी तो वास्तव असतो.
उन्हाळा सुरू होण्यापूर्वीच वन्यजीवांसाठी पाणवठ्यांचे नियोजन, गावोगावी जनावरांसाठी पाण्याची व्यवस्था आणि भटक्या प्राण्यांसाठी पाण्याची भांडी ठेवण्यासारख्या उपाययोजना आवश्यक आहेत. या कामात वन विभाग, स्थानिक स्वराज्य संस्था, ग्रामपंचायती आणि स्वयंसेवी संस्थांनी समन्वय साधण्याची गरज आहे.
पावसाने दिले, नियोजनाने टिकवता आले का?
यंदाच्या पावसाळ्यात खडकवासला प्रकल्पातील चारही धरणे पूर्ण क्षमतेने भरली होती. पाणलोट क्षेत्रातील मोठ्या पावसामुळे मुठा नदीतून सुमारे १९ टीएमसी पाण्याचा विसर्ग झाला होता. तरीही कमी पावसामुळे निर्माण झालेली परिस्थिती आणि पुढील उन्हाळ्यापर्यंत पाणी पुरविण्याचे आव्हान लक्षात घेऊन प्रशासनाने पिण्याच्या पाण्याला प्राधान्य देण्याची भूमिका घेतली आहे.
पाणी किती उपलब्ध आहे, त्यातील किती पिण्यासाठी राखून ठेवणे आवश्यक आहे, किती पाणी शेतीला देता येईल आणि किती पाणी काटकसरीने वापरता येईल, याचे पारदर्शक गणित जनतेसमोर येणे गरजेचे आहे. शहराच्या पाण्याची गरज महत्त्वाची आहेच; मात्र ग्रामीण भागातील पाणीटंचाईकडे केवळ कपातीच्या दृष्टीने पाहून चालणार नाही. पिण्याचे पाणी, शेती, पशुधन आणि पर्यावरण यांचा समतोल साधणारे नियोजन आवश्यक आहे.
निर्णय झाला; पर्यायी व्यवस्था कुठे?
उन्हाळी आवर्तन रद्द करण्याचा निर्णय घेतल्यानंतर शेतकऱ्यांना पर्यायी पाणीव्यवस्थेबाबत स्पष्ट मार्गदर्शन मिळणे आवश्यक आहे. उपलब्ध जलसाठ्याचा आढावा घेऊन टप्प्याटप्प्याने पाणीवाटपाची शक्यता तपासता येईल का, प्रक्रिया केलेल्या सांडपाण्याचा शेतीसाठी अधिक वापर करता येईल का, चारा उपलब्धतेसाठी विशेष उपाययोजना करता येतील का आणि गावपातळीवर जनावरांसाठी पाण्याचे टँकर किंवा पाणवठे उभारता येतील का, याचा विचार झाला पाहिजे. हे पर्याय स्थानिक परिस्थिती, पाण्याची उपलब्धता आणि सुरक्षिततेच्या निकषांनुसार निश्चित करावे लागतील.
प्रशासनासमोर पाणीसाठा जपण्याचे मोठे आव्हान आहे, याबाबत दुमत नाही. परंतु पाणी वाचविण्याच्या प्रयत्नांत शेती, पशुधन आणि पर्यावरण यांच्यावरील परिणाम दुर्लक्षित होता कामा नयेत. पाणीटंचाईचे संकट उभे राहिल्यानंतर उपाय शोधण्यापेक्षा त्याचे परिणाम आधी ओळखून तयारी करणे अधिक महत्त्वाचे आहे.
पाण्याचे नियोजन म्हणजे जीवनाचे नियोजन!
धरणातील पाणी हा केवळ आकड्यांचा साठा नाही. त्या पाण्यावर शेतकऱ्याचे पीक उभे राहते, जनावरांची तहान भागते, गावांची अर्थव्यवस्था चालते आणि निसर्गातील असंख्य जीवांचे जीवन टिकते. त्यामुळे उन्हाळी आवर्तनाचा प्रश्न केवळ शेतकऱ्यांचा म्हणून बाजूला सारता येणार नाही.
आज प्रश्न एवढाच आहे, शहराला पाणी मिळावे, शेतीला आधार मिळावा आणि मुक्या जीवांची तहानही भागावी, यासाठी एकात्मिक नियोजन कधी होणार? धरणातील प्रत्येक थेंब जपला पाहिजे; पण त्या थेंबावर अवलंबून असलेल्या प्रत्येक जीवाचे मोलही ओळखले पाहिजे. कारण पाणी वाचविणे म्हणजे केवळ साठा टिकविणे नव्हे, तर जीवन टिकविणे होय.
