Dr. Jaysingrao Pawar : महाराष्ट्राच्या इतिहास संशोधन क्षेत्रातील एक भक्कम आणि विश्वासार्ह आवाज आज कायमचा शांत झाला. ज्येष्ठ इतिहास संशोधक डॉ. जयसिंगराव पवार यांचे आज पहाटे निधन झाले. ते 85 वर्षांचे होते. मागील काही दिवसांपासून कोल्हापूरमधील खासगी रुग्णालयात त्यांच्यावर उपचार सुरू होते; मात्र प्रकृती खालावत गेल्याने अखेर त्यांनी अखेरचा श्वास घेतला.
30 डिसेंबर 1941 रोजी सांगली जिल्ह्यातील तडसर येथे जन्मलेले डॉ. पवार यांनी शिवाजी विद्यापीठ येथे एम.ए. आणि पीएच.डी. पूर्ण करत इतिहास संशोधनाची भक्कम पायाभरणी केली. 1964 साली विद्यापीठातील इतिहास विभागात दुर्मिळ कागदपत्रांच्या अभ्यासातून त्यांच्या संशोधन प्रवासाची सुरुवात झाली. पुढील 30 पेक्षा अधिक वर्षे त्यांनी प्राध्यापक म्हणून काम करत विद्यार्थ्यांमध्ये इतिहासाबद्दल चिकित्सक दृष्टी निर्माण केली.
डॉ. पवार यांचे वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांनी इतिहासाला केवळ गौरवकथांमध्ये अडकवून ठेवले नाही, तर पुराव्यांच्या आधारे सत्य मांडण्याचा आग्रह धरला. छत्रपती शिवाजी महाराज, महाराणी ताराबाई आणि राजर्षी शाहू महाराज यांच्या कार्यावर त्यांनी केलेले संशोधन आजही संदर्भग्रंथ मानले जाते. ‘महाराणी ताराबाई’, ‘सेनापती संताजी घोरपडे’ आणि ‘मराठेशाहीचा मागोवा’ यांसारख्या 25 हून अधिक ग्रंथांमधून त्यांनी मराठा इतिहासातील अनेक दुर्लक्षित पैलू उजेडात आणले.
विशेष म्हणजे, मराठा साम्राज्यातील स्त्री-शक्तीचे योगदान अधोरेखित करण्याचे काम त्यांनी सातत्याने केले. इतिहासाकडे भावनेपेक्षा पुराव्यांच्या नजरेतून पाहण्याची त्यांची भूमिका आजच्या पिढीसाठी महत्त्वाची शिकवण ठरते. कोल्हापूरमधील ‘राजर्षी शाहू महाराज संशोधन केंद्र’ उभारण्यातही त्यांचा मोठा वाटा होता.
त्यांच्या निधनाचे महत्त्व एवढेच नाही की एक विद्वान व्यक्ती गेली; तर महाराष्ट्राने आपला ‘चालता-बोलता इतिहास’ गमावला आहे. आजच्या काळात इतिहासाचे राजकारण होत असताना, वस्तुनिष्ठ आणि अभ्यासपूर्ण लेखन करणारे संशोधक दुर्मिळ होत चालले आहेत. अशा वेळी डॉ. पवार यांची उणीव अधिक तीव्रतेने जाणवणार आहे.
त्यांच्या जाण्याने केवळ कोल्हापूर नव्हे, तर संपूर्ण महाराष्ट्राच्या वैचारिक विश्वात एक मोठी पोकळी निर्माण झाली आहे.
