विशाल शिंदे
भोर: भोर तालुक्यात यंदाच्या पावसाळ्यात सर्पदंशाच्या घटनांमध्ये चिंताजनक वाढ झाली असून, जून, जुलै आणि ऑगस्ट या तीन महिन्यांत तब्बल १२३ नागरिकांना सर्पदंश झाल्याची नोंद झाली आहे. उपजिल्हा रुग्णालयासह विविध आरोग्य केंद्रांमध्ये सर्पदंशाचे रुग्ण मोठ्या प्रमाणावर उपचारासाठी दाखल झाले. सुदैवाने संबंधितांना वेळेत वैद्यकीय उपचार मिळाल्याने सर्व रुग्णांची प्रकृती स्थिर राहिली असून, सर्पदंशामुळे कोणतीही जीवितहानी झालेली नाही.
भोर तालुका हा मोठ्या प्रमाणावर ग्रामीण आणि डोंगराळ भागात विस्तारलेला असल्याने पावसाळ्यात सर्पदंशाचा धोका वाढतो. शेतकरी, शेतमजूर, पशुपालक तसेच शेती आणि पाणथळ भागात काम करणाऱ्या नागरिकांना याचा सर्वाधिक धोका असतो. शेतातील कामे, गवत कापणे, गोठ्यांची स्वच्छता करणे, लाकूड किंवा शेती साहित्य हाताळणे तसेच रात्रीच्या वेळी घराबाहेर पडताना नागरिकांनी विशेष खबरदारी घेणे आवश्यक आहे.
पावसामुळे सापांचा मानवी वस्तीकडे वावर
सततच्या पावसामुळे सापांची नैसर्गिक बिळे पाण्याखाली जात असल्याने सुरक्षित जागेच्या शोधात साप मानवी वस्तीकडे वळत असल्याचे दिसून येते. त्यामुळे घरांच्या परिसरात, शेतांमध्ये, गोठ्यांमध्ये, गवताच्या गंजीजवळ तसेच वाड्या-वस्त्यांमध्ये साप आढळण्याच्या घटनांमध्ये वाढ झाली आहे.
पावसाळ्यात घराच्या आजूबाजूला वाढलेले गवत, झुडपे, दगडांचे ढिगारे, लाकूड तसेच शेती साहित्य याठिकाणी साप लपण्याची शक्यता असल्याने परिसर स्वच्छ ठेवणे आवश्यक आहे. विशेषतः ग्रामीण भागातील नागरिकांनी रात्रीच्या वेळी पुरेशा प्रकाशाशिवाय बाहेर पडणे टाळावे.
भोर-राजगडमध्ये वन विभागाची व्यापक जनजागृती मोहीम आवश्यक
सर्पदंशाच्या वाढत्या घटनांच्या पार्श्वभूमीवर भोर आणि राजगड वन विभागाने आता व्यापक सर्पजनजागृती मोहीम राबविण्याची गरज आहे. केवळ शहर किंवा मुख्य गावांपुरती जनजागृती मर्यादित न ठेवता दुर्गम वाड्या-वस्त्या, शेतकरी वस्त्या आणि डोंगराळ भागातील नागरिकांपर्यंत वन विभागाने पोहोचणे आवश्यक आहे.
वन विभागातील प्रत्येक वनक्षेत्र अधिकारी, वनपाल आणि संबंधित कर्मचाऱ्यांनी आपल्या कार्यक्षेत्रातील गावांमध्ये जाऊन सर्पजनजागृती कार्यक्रम घेणे आवश्यक आहे. विशेषतः शाळांमध्ये विद्यार्थ्यांसाठी सर्पजनजागृती कार्यशाळा, ग्रामपंचायत स्तरावर नागरिकांसाठी मार्गदर्शन आणि वाड्या-वस्त्यांमध्ये प्रत्यक्ष जनजागृती कार्यक्रम आयोजित करण्यात यावेत.
साप दिसल्यानंतर घाबरून त्याला मारण्याऐवजी सुरक्षित अंतर ठेवणे, सर्पदंश झाल्यास तातडीने वैद्यकीय उपचार घेणे आणि नागरिकांमध्ये सापांविषयी असलेले गैरसमज दूर करणे, या बाबींवर कार्यशाळांमध्ये विशेष मार्गदर्शन करण्यात यावे.
प्रत्येक वनक्षेत्र अधिकाऱ्याला जबाबदारी निश्चित करावी
भोर आणि राजगड परिसरातील वन विभागाच्या प्रत्येक कार्यक्षेत्रासाठी जनजागृतीचे नियोजन करून संबंधित वनक्षेत्र अधिकाऱ्यांवर गावनिहाय जबाबदारी निश्चित करावी, अशी मागणी नागरिकांकडून होत आहे. प्रत्येक अधिकाऱ्याने आपल्या हद्दीतील गाव, वाडी-वस्ती आणि शाळांची माहिती घेऊन पावसाळ्यात विशेष जनजागृती कार्यक्रम राबवावेत.
प्रशासनाने याबाबत वन विभागाला सक्त सूचना देऊन केवळ सर्पदंशाच्या घटना घडल्यानंतर उपाययोजना करण्याऐवजी प्रतिबंधात्मक जनजागृतीवर भर द्यावा, अशी अपेक्षा व्यक्त होत आहे.
शाळांमध्येही सर्पजनजागृतीची गरज
ग्रामीण भागातील अनेक विद्यार्थी शाळेत जाताना शेतातून, ओढे-नाले किंवा गवताळ भागातून ये-जा करतात. त्यामुळे शाळांमध्येही सर्पदंशाबाबत विद्यार्थ्यांना योग्य माहिती देणे आवश्यक आहे. साप ओळखणे, साप दिसल्यास काय करावे आणि सर्पदंश झाल्यास कोणतीही वेळ न दवडता वैद्यकीय मदत कशी घ्यावी, याबाबत विद्यार्थ्यांना मार्गदर्शन करता येईल.
वन विभाग आणि आरोग्य विभागाने संयुक्तपणे अशा कार्यशाळा घेतल्यास त्याचा ग्रामीण भागातील नागरिकांना मोठा फायदा होऊ शकतो. ग्रामपंचायती, शाळा आणि स्थानिक पातळीवरील संस्थांचाही या जनजागृती मोहिमेत सहभाग घेता येऊ शकतो.
अंधश्रद्धेला बळी न पडता तातडीने रुग्णालयात जा
सर्पदंश झाल्यानंतर कोणत्याही प्रकारच्या अंधश्रद्धेला बळी न पडता संबंधित व्यक्तीला तातडीने रुग्णालयात दाखल करणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. मंत्र-तंत्र, झाडपाल्याचे उपचार किंवा इतर पारंपरिक पद्धतींमध्ये वेळ न घालवता वैद्यकीय उपचार घेणे आवश्यक आहे.
रात्री टॉर्चचा वापर करणे, पायात बूट किंवा बंद पादत्राणे वापरणे, घराभोवतीचा परिसर स्वच्छ ठेवणे, गवत-झुडपे काढणे आणि लाकूड, दगड किंवा शेती साहित्य हलवताना काळजी घेणे, अशा प्रतिबंधात्मक उपाययोजना नागरिकांनी कराव्यात.
१२३ घटना; पुढील काळात अधिक दक्षता आवश्यक
जून ते ऑगस्ट या तीन महिन्यांत भोर तालुक्यात १२३ सर्पदंशाच्या घटना नोंदवल्या गेल्याने आगामी काळात अधिक दक्षता घेण्याची गरज आहे. वेळेत उपचार मिळाल्याने आतापर्यंत जीवितहानी टळली असली तरी सर्पदंश हा वैद्यकीयदृष्ट्या गंभीर प्रकार असल्याने नागरिकांमध्ये योग्य माहिती पोहोचणे आवश्यक आहे.
त्यामुळे भोर तसेच राजगड वन विभागाने प्रत्येक वनक्षेत्राच्या पातळीवर जनजागृतीचे नियोजन करून गावोगावी, वाड्या-वस्त्यांमध्ये आणि शाळांमध्ये सर्पजनजागृती कार्यशाळा घ्याव्यात. प्रशासनाने प्रत्येक वनक्षेत्र अधिकाऱ्याची जबाबदारी निश्चित करून या मोहिमेचा नियमित आढावा घ्यावा, अशी मागणी आता जोर धरत आहे.
सर्पदंश टाळण्यासाठी प्रतिबंध, योग्य माहिती आणि वेळेवर वैद्यकीय उपचार याच त्रिसूत्रीवर जनजागृती मोहीम प्रभावीपणे राबविणे आवश्यक आहे.
