डॉ. अशोक बालगुडे
पुणे: आपण निर्धास्तपणे झोपतो, रस्त्यांवरून सुरक्षितपणे प्रवास करतो आणि सण-उत्सव आनंदाने साजरे करतो; तेव्हा आपल्या सुरक्षेसाठी पोलीस बांधव अहोरात्र कर्तव्य बजावत असतात. कायदा-सुव्यवस्था राखताना, गुन्हेगारीशी सामना करताना आणि नागरिकांचे प्राण वाचविताना स्वतःच्या जीवाची पर्वा न करणाऱ्या या रक्षकांपैकी अनेकांनी देशासाठी सर्वोच्च बलिदान दिले आहे. त्यांच्या शौर्याचे स्मरण करून कृतज्ञता व्यक्त करण्याचा दिवस म्हणजे २१ ऑक्टोबर पोलीस हुतात्मा दिन.
२१ ऑक्टोबर १९५९ रोजी लडाखमधील हॉट स्प्रिंग्ज येथे चिनी सैन्याच्या हल्ल्यात दहा भारतीय पोलीस जवान हुतात्मा झाले. त्यांच्या बलिदानाच्या स्मरणार्थ देशभर हा दिवस पाळला जातो. या जवानांचे शौर्य म्हणजे संकट कितीही मोठे असले, तरी कर्तव्यापासून मागे न हटण्याची प्रेरणा आहे. देशाच्या सुरक्षिततेसाठी प्राणांची बाजी लावणाऱ्या प्रत्येक पोलीस कर्मचाऱ्याच्या योगदानाची जाणीव करून देणारा हा दिवस आहे.
पोलीस दलाचे काम केवळ गुन्हेगारांना पकडणे किंवा कायद्याची अंमलबजावणी करणे इतक्यापुरते मर्यादित नाही. अपघातग्रस्तांना मदत करणे, संकटात अडकलेल्या नागरिकांना बाहेर काढणे, महिला व बालकांच्या सुरक्षेसाठी तत्पर राहणे, वाहतुकीचे नियमन करणे, दंगली रोखणे आणि नैसर्गिक आपत्तीच्या काळात मदतीसाठी धावणे, अशा अनेक जबाबदाऱ्या पोलीस पार पाडतात. सण असो, उत्सव असो किंवा सार्वजनिक कार्यक्रम, नागरिकांचा आनंद आणि सुरक्षितता अबाधित राहावी, यासाठी अनेकांना आपल्या कुटुंबापासून दूर राहून सेवा बजावावी लागते.
‘सद्रक्षणाय खलनिग्रहणाय’ हे पोलीस दलाचे ब्रीद केवळ वर्दीवरील शब्द नाहीत; ते जनतेच्या संरक्षणाची आणि कायद्याच्या अंमलबजावणीची जबाबदारी अधोरेखित करतात. या वर्दीमागेही एक माणूस असतो. त्याचे कुटुंब, त्याची स्वप्ने आणि त्याच्या वाटेकडे पाहणारी माणसे असतात. तरीही कर्तव्याला प्राधान्य देताना प्राण गमावणाऱ्या पोलीस वीरांच्या कुटुंबीयांना आयुष्यभर न भरून येणारी पोकळी सहन करावी लागते. त्यांच्या त्यागाची जाणीव ठेवणे, ही समाजाची नैतिक जबाबदारी आहे.
हुतात्म्यांना अभिवादन करताना कार्यरत पोलिसांच्या अडचणींकडेही दुर्लक्ष करता कामा नये. कामाचा ताण, दीर्घ वेळेची ड्युटी, अपुऱ्या विश्रांतीची समस्या आणि कुटुंबासाठी मिळणारा मर्यादित वेळ यांचा विचार करून पोलीस दलाला आवश्यक सुविधा, मनुष्यबळ आणि मानसिक आधार उपलब्ध करून देणे गरजेचे आहे. कर्तव्य बजावणाऱ्या पोलिसांना सन्मान आणि सुरक्षित वातावरण मिळणे, ही केवळ शासनाची नव्हे, तर समाजाचीही अपेक्षा आहे.
नागरिकांची जबाबदारीदेखील तितकीच महत्त्वाची आहे. वाहतुकीचे नियम पाळणे, अफवा न पसरवणे, सार्वजनिक मालमत्तेचे नुकसान टाळणे, कायदा हातात न घेणे आणि आवश्यक वेळी पोलिसांना सहकार्य करणे, यातून समाज अधिक सुरक्षित होऊ शकतो. पोलिसांचा सन्मान म्हणजे त्यांच्या प्रत्येक कृतीवर प्रश्न न विचारणे नव्हे; तर कायद्याचा आदर राखत त्यांच्या कार्याला सहकार्य करणे आणि पोलीस व्यवस्थेकडूनही निष्पक्षता व उत्तरदायित्वाची अपेक्षा ठेवणे होय.
देशासाठी प्राणार्पण करणाऱ्या पोलीस हुतात्म्यांना खरी आदरांजली केवळ पुष्पचक्रात नाही; त्यांनी ज्या सुरक्षित समाजासाठी बलिदान दिले, तो समाज घडविण्यात आहे. त्यांच्या शौर्याचे स्मरण करताना कायद्याचा सन्मान, नागरिकांची जबाबदारी आणि पोलिसांच्या सेवेला आवश्यक पाठबळ यांचा संकल्प करूया. कर्तव्य बजावताना हौतात्म्य पत्करलेल्या सर्व पोलीस वीरांना विनम्र अभिवादन! त्यांच्या त्यागापुढे देश सदैव ऋणी राहील.
