मुंबई : जगभरात तापमानात सातत्याने वाढ होत असून, उष्णतेच्या लाटांचा धोका अधिक गंभीर होण्याची शक्यता वर्तवण्यात येत आहे. २०२६ मध्ये संभाव्य सुपर एल निनोमुळे जगभरातील तापमान आणि पर्जन्यमानात मोठे बदल होऊ शकतात. या पार्श्वभूमीवर क्लायमेट इम्पॅक्ट लॅबने ‘एल निनो हीट मॉर्टॅलिटी ट्रॅकर’ नावाचे विशेष साधन विकसित केले आहे. या ट्रॅकरच्या ताज्या अंदाजानुसार, पुढील सहा महिन्यांत भारतात उष्णतेशी संबंधित कारणांमुळे सुमारे ५५ हजार मृत्यू होण्याची शक्यता व्यक्त करण्यात आली आहे. यातील बहुतांश मृत्यू मार्च महिन्यात होण्याचा अंदाज आहे.
क्लायमेट इम्पॅक्ट लॅबच्या या ट्रॅकरमध्ये एल निनोमुळे वाढणाऱ्या उष्णतेचा आणि त्यातून होणाऱ्या संभाव्य मृत्यूंचा अंदाज दिला जातो. उपलब्ध अभ्यासानुसार, एल निनोमुळे वाढलेल्या तापमानाशी संबंधित मृत्यूंची एकूण संख्या सुमारे ८ लाख ५७ हजारांपर्यंत पोहोचू शकते. त्यापैकी पुढील सहा महिन्यांत म्हणजेच ऑक्टोबर ते मार्च या कालावधीत सुमारे ३ लाख ७३ हजार मृत्यू होण्याचा अंदाज व्यक्त करण्यात आला आहे.
या साधनाच्या मदतीने कोणत्या भागांत उष्णतेचा धोका अधिक आहे, हे ओळखता येते. त्यामुळे सरकार, सामाजिक संस्था, निधी पुरवणारे गट आणि आपत्ती व्यवस्थापनाशी संबंधित यंत्रणांना आवश्यक उपाययोजना करण्यासाठी मदत होऊ शकते.
ट्रॅकरच्या ऑक्टोबर ते मार्च या कालावधीतील अंदाजानुसार, नायजेरियामध्ये उष्णतेशी संबंधित कारणांमुळे सुमारे ५६ हजार मृत्यू होण्याची शक्यता आहे. त्यानंतर भारताचा क्रमांक असून, देशात सुमारे ५५ हजार मृत्यूंचा अंदाज व्यक्त करण्यात आला आहे. भारतातील संभाव्य मृत्यूंपैकी बहुतांश मार्च महिन्यात होण्याची शक्यता वर्तवण्यात आली आहे.
आग्नेय आशियातील काही देशांमध्येही उष्णतेचा धोका अधिक असल्याचे या अभ्यासातून समोर आले आहे. इंडोनेशियामध्ये एल निनोच्या उष्णतेच्या लाटांमुळे सुमारे २९ हजार मृत्यू होण्याचा अंदाज आहे. तर ब्राझीलमध्येही सरासरीपेक्षा अधिक तापमानामुळे उष्णतेशी संबंधित मृत्यू वाढण्याची शक्यता व्यक्त करण्यात आली आहे.
क्लायमेट इम्पॅक्ट लॅबचे सहसंस्थापक आणि शिकागो विद्यापीठातील अर्थशास्त्राचे प्राध्यापक मायकल ग्रीनस्टोन यांच्या मते, तीव्र उष्णतेमुळे कोणत्या भागांत सर्वाधिक जीवितहानी होण्याची शक्यता आहे, याचा अंदाज आधीच घेणे महत्त्वाचे आहे. त्यामुळे सर्वाधिक धोका असलेल्या भागांमध्ये वेळेत उपाययोजना करता येऊ शकतात.
या ट्रॅकरच्या माध्यमातून उष्णतेमुळे होणाऱ्या संभाव्य मृत्यूंच्या आकडेवारीवर लक्ष ठेवले जाणार आहे. एल निनोचा प्रभाव संपेपर्यंत क्लायमेट इम्पॅक्ट लॅब दर महिन्याला या ट्रॅकरचे अपडेट प्रसिद्ध करणार आहे.
महत्त्वाचे म्हणजे, हे आकडे संभाव्य मृत्यूंचे संशोधनाधारित अंदाज आहेत; प्रत्यक्ष मृत्यूंची निश्चित संख्या नाही. तापमानातील बदल, स्थानिक हवामान आणि उष्णतेपासून बचावासाठी केल्या जाणाऱ्या उपाययोजनांनुसार प्रत्यक्ष परिणाम बदलू शकतात.
