पुणे: श्रावण महिन्यातील शुक्ल पक्षाच्या पंचमी तिथीला नागपंचमीचा सण साजरा केला जातो. हिंदू धर्मात या सणाला विशेष महत्त्व आहे. या दिवशी नागदेवतेची पूजा करून त्यांना दूध, लाह्या आणि नैवेद्य अर्पण केला जातो. नाग देवतेला हिंदू धर्मात देवता मानले जाते आणि त्यांची पूजा केल्याने अनेक संकटे दूर होतात, अशी लोकांची श्रद्धा आहे.
नागपंचमीचे महत्त्व
- धार्मिक महत्त्व: हिंदू धर्मामध्ये नागांना देवता मानले जाते. नागपंचमीच्या दिवशी नाग देवतेची पूजा केल्यास भगवान शंकर आणि विष्णू यांचाही आशीर्वाद मिळतो, भगवान शंकरांच्या गळ्यात नाग असतो, तर भगवान विष्णू शेषनागाच्या शय्येवर निद्रा घेतात.
- वैज्ञानिक महत्त्व: नाग हे निसर्गाचा समतोल राखण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावतात. ते शेतीतील उंदरांसारख्या प्राण्यांना खाऊन पिकांचे संरक्षण करतात. त्यामुळे नागपंचमीच्या निमित्ताने नागांचे संरक्षण करण्याचा संदेश दिला जातो.
- पौराणिक कथा: पौराणिक कथेनुसार, भगवान श्रीकृष्णाने यमुना नदीत असलेल्या कालिया नावाच्या नागाचा अहंकार मोडून काढला आणि त्याच्या फण्यावर नृत्य केले. त्यानंतर कालिया नागाने श्रीकृष्णाकडे क्षमा मागितली. या नंतर नागपंचमी साजरी केली जाते, असे अनेक लोक म्हणतात.
- कथा: जनमेजयाच्या यज्ञातून सर्पांचा नाश होत असताना, आस्तिक मुनींनी हस्तक्षेप करून सर्पांना अभय दिले. तो दिवस नागपंचमी म्हणून साजरा केला जातो, अशी धारणा आहे.
आणखी काय महत्व:
- कालसर्प दोष निवारण: ज्या व्यक्तींच्या कुंडलीत कालसर्प दोष असतो, त्यांना नागपंचमीच्या दिवशी नागदेवतेची पूजा करण्याचा सल्ला दिला जातो. या पूजेमुळे हा दोष कमी होतो आणि जीवनातील संकटे दूर होतात, असे मानले जाते.
नागपंचमीची पूजा विधी
नागपंचमीच्या दिवशी नागांची पूजा विशेष प्रकारे केली जाते:
- नागाची मूर्ती: या दिवशी मातीची किंवा धातूची नागाची मूर्ती आणून तिची पूजा केली जाते.
- अभिषेक: मूर्तीला हळद-कुंकू, अक्षता, चंदन आणि फुले अर्पण केली जातात.
- नैवेद्य: दूध, लाह्या आणि गोड पदार्थ यांचा नैवेद्य दाखवला जातो. अनेक ठिकाणी शेतकरी आपल्या शेतातील माती आणून त्याने नागदेवतेची मूर्ती बनवतात आणि त्याची पूजा करतात.
- नागाला दूध पाजू नये: आजकाल काही ठिकाणी जिवंत नागांना दूध पाजले जाते. मात्र, नाग हा सरपटणारा प्राणी असल्यामुळे तो दूध पीत नाही. त्यामुळे त्याला दूध पाजणे त्याच्या आरोग्यासाठी हानिकारक असते. या चुकीच्या प्रथेमुळे अनेक नागांचा मृत्यू होतो. म्हणून, प्रतीकात्मक पूजा करून नागांच्या संरक्षणाचा संदेश देणे अधिक महत्त्वाचे आहे.
