पुणे: आयुर्वेदामध्ये शरीर निरोगी ठेवण्यासाठी विविध उपचारपद्धती सांगितल्या आहेत. त्यापैकी नस्य ही नाकाच्या माध्यमातून औषधी द्रव्य शरीरात देण्याची एक पारंपरिक पद्धत आहे. अनेकांना नस्य म्हणजे फक्त नाकात तेलाचे काही थेंब टाकणे असे वाटते. मात्र आयुर्वेदात नस्यची पद्धत, औषध आणि त्याचे प्रमाण हे व्यक्तीची प्रकृती आणि समस्येनुसार ठरवले जाते.
नस्य म्हणजे नेमकं काय?
नस्य उपचारामध्ये औषधी तेल, तूप किंवा वैद्यांनी सुचवलेले विशिष्ट औषधी द्रव्य नाकाच्या मार्गाने दिले जाते. आयुर्वेदाच्या मते नाकाचा संबंध डोके आणि त्याच्या आसपासच्या भागांशी असल्याने काही डोके, नाक, घसा आणि मानेच्या तक्रारींमध्ये नस्यचा उपयोग केला जातो.
मात्र प्रत्येक व्यक्तीने स्वतःहून नाकात कोणतेही तेल किंवा औषध टाकणे योग्य नाही. उपचारासाठी वापरले जाणारे द्रव्य आणि त्याचे प्रमाण तज्ज्ञांकडून निश्चित केले जाणे महत्त्वाचे आहे.
नस्यचे फायदे काय?
आयुर्वेदिक उपचारांमध्ये नस्यचा उपयोग प्रामुख्याने डोके आणि मानेच्या भागाशी संबंधित काही तक्रारींसाठी केला जातो. योग्य पद्धतीने आणि तज्ज्ञांच्या सल्ल्याने केल्यास काही लोकांना खालील बाबतीत फायदा होऊ शकतो.
- नाकातील कोरडेपणा किंवा काही प्रकारच्या नाकाच्या तक्रारींमध्ये आराम मिळण्यास मदत होऊ शकते.
- डोकेदुखीच्या काही प्रकारांमध्ये लक्षणे कमी करण्यासाठी त्याचा वापर केला जातो.
- मानेतील कडकपणा आणि अस्वस्थता कमी करण्यासाठी काही आयुर्वेदिक उपचारांमध्ये नस्यचा समावेश केला जातो.
- डोक्याच्या भागातील जडपणा किंवा तणावाची भावना कमी करण्यासाठी त्याचा उपयोग केला जातो.
- काही आयुर्वेदिक पद्धतींमध्ये आवाज आणि घशाशी संबंधित तक्रारींसाठीही नस्यचा विचार केला जातो.
मात्र हे फायदे प्रत्येक व्यक्तीला मिळतीलच असे नाही. नस्यच्या परिणामकारकतेबाबत आधुनिक वैज्ञानिक संशोधन अद्याप मर्यादित आहे.
नस्य कसे केले जाते?
सामान्यतः नस्य करण्यापूर्वी शरीराला आणि विशेषतः चेहरा, कपाळ व मानेच्या भागाला योग्य प्रकारे तयार केले जाते. त्यानंतर वैद्यांनी निवडलेले औषधी द्रव्य नाकातून दिले जाते. उपचारानंतर काही वेळ विश्रांती घेण्याचा सल्ला दिला जाऊ शकतो.
नस्यची पद्धत रुग्णाची प्रकृती, वय, समस्या आणि उपचाराचा उद्देश यावर अवलंबून बदलू शकते.
नस्य करताना कोणती काळजी घ्यावी?
नस्य हा घरगुती प्रयोग म्हणून करू नये. चुकीचे तेल, चुकीचे औषध किंवा चुकीचे प्रमाण वापरल्यास त्रास होऊ शकतो. नाकातून औषध देताना ते श्वसनमार्गात जाण्याचा धोका असल्याने विशेष काळजी आवश्यक आहे.
लहान मुले, गर्भवती महिला, श्वसनाचा त्रास असलेले रुग्ण किंवा गंभीर आजार असलेल्या व्यक्तींनी नस्य करण्यापूर्वी डॉक्टर किंवा पात्र आयुर्वेद चिकित्सकांचा सल्ला घ्यावा.
शेवटी महत्त्वाचे…
नस्य ही आयुर्वेदातील पारंपरिक उपचारपद्धती असली तरी प्रत्येक आजारावर हा रामबाण उपाय आहे, असा दावा करणे योग्य नाही. कोणतीही आरोग्य समस्या असल्यास आधी योग्य निदान करून घ्यावे आणि त्यानंतरच तज्ज्ञांच्या मार्गदर्शनाखाली नस्यचा विचार करावा.
