डॉ. अशोक बालगुडे
पुणे: आभाळाकडे डोळे लावून बसलेल्या शेतकऱ्याच्या डोळ्यांत आता पावसाची प्रतीक्षा नाही, तर उद्याची चिंता आहे. काळ्या मातीच्या कुशीत जीव ओतून पेरलेले बी उगवले, रोप वाढले; मात्र पावसाने पाठ फिरवली आणि शेतकऱ्याच्या स्वप्नांवर पुन्हा एकदा उन्हाने घाव घातला. कुठे पिके करपली आहेत, कुठे शेतात भेगा पडल्या आहेत, तर कुठे जनावरांच्या चाऱ्याचा प्रश्न उभा ठाकला आहे. वर्षभराच्या कष्टाची सारी गणिते पावसाच्या प्रतीक्षेत येऊन अडकली आहेत.
या वेदनेच्या काळात ज्येष्ठ नेते शरद पवार पुन्हा एकदा शेतकऱ्यांच्या बांधावर जाणार आहेत. २८ सप्टेंबरपासून ते दुष्काळग्रस्त भागाचा दौरा करून प्रत्यक्ष शेतकऱ्यांशी संवाद साधणार आहेत. शेतात उभे राहून करपलेले पीक पाहणे, शेतकऱ्यांच्या व्यथा ऐकणे आणि त्यांच्या प्रश्नांचा आढावा घेणे, असा या दौऱ्याचा केंद्रबिंदू असेल. ही केवळ एका राजकीय दौऱ्याची बातमी नाही. कारण शेतकऱ्याचे दुःख केवळ आकडेवारीत मोजता येत नाही.
पंचनाम्यात किती हेक्टर नुकसान झाले, पावसाची किती टक्के तूट आहे किंवा किती मदत जाहीर झाली, यापेक्षा त्या शेतकऱ्याच्या घरात आज चूल कशी पेटणार, कर्जाचा हप्ता कसा फेडणार आणि पुढच्या हंगामाची पेरणी कशी करणार, हा प्रश्न अधिक जिवंत आहे.
शेतकरी जेव्हा आपल्या शेताच्या बांधावर उभा राहून करपलेल्या पिकाकडे पाहतो, तेव्हा त्याला केवळ वाळलेले पीक दिसत नाही. त्या पिकासोबत मुलांच्या शिक्षणाची स्वप्ने, घराच्या गरजा, कर्जाचे ओझे आणि पुढच्या पेरणीची चिंता त्याच्या डोळ्यांसमोर उभी राहते. अशा वेळी त्याच्या शेजारी कोण उभे राहते, त्याची व्यथा कोण ऐकून घेते, याला त्याच्यासाठी वेगळे महत्त्व असते.
शरद पवार यांनी यापूर्वी मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांना पत्र लिहून राज्यात कोरडा दुष्काळ जाहीर करण्याची मागणी केली आहे. दुष्काळग्रस्त शेतकऱ्यांना हेक्टरी ५० हजार रुपयांची मदत देण्यात यावी, अशी मागणीही त्यांनी केली आहे. पर्जन्यमान, पिकांची स्थिती, पाणीटंचाई, चारा आणि पशुधनाच्या परिस्थितीवर नियमित देखरेख ठेवण्यासाठी राज्यस्तरीय आणि जिल्हास्तरीय नियंत्रण कक्ष सुरू करण्याची मागणी त्यांनी केली आहे.
या मागण्यांनंतर आता ते स्वतः शेतकऱ्यांच्या बांधावर पोहोचणार आहेत. पत्रातून मांडलेला प्रश्न प्रत्यक्ष शेतात जाऊन समजून घेण्याचा हा प्रयत्न आहे. बांधावरचा एक संवाद…
शेतकऱ्याच्या घरापर्यंत पोहोचण्यासाठी नेहमी मोठ्या व्यासपीठाची गरज नसते. त्याच्या शेताच्या बांधावर काही क्षण उभे राहणेही पुरेसे असते. त्याची व्यथा ऐकणे, करपलेल्या पिकाकडे त्याच्यासोबत पाहणे आणि त्याच्या डोळ्यांतील अस्वस्थता समजून घेणे, याला वेगळेच महत्त्व असते.
दुष्काळाची सरकारी फाईल कार्यालयातून कार्यालयात फिरत राहते; मात्र शेतकऱ्याचे दुःख त्याच्या शेतातच उभे असते. म्हणूनच बांधावर जाणाऱ्या प्रत्येक पावलामागे एका कुटुंबाची कहाणी ऐकण्याची संधी असते.
शरद पवारांच्या दौऱ्यापूर्वी आमदार रोहित पवार यांनीही दुष्काळी भागाच्या पाहणीला सुरुवात केली आहे. धाराशिवनंतर बीड आणि लातूर जिल्ह्यांत जाऊन त्यांनी शेतकऱ्यांशी संवाद साधला. हेक्टरी किमान ५० हजार रुपये आणि शेतमजूर कुटुंबांना २५ हजार रुपयांची मदत देण्याची मागणी त्यांनी केली आहे.
राजकारणाच्या पलीकडे एक माणूस…
राजकारणात भूमिका बदलतात, सत्तेची समीकरणे बदलतात, सरकारे येतात आणि जातात. आरोप-प्रत्यारोपांच्या फैरी झडतात. पण शेतकऱ्याचे दुःख सत्तेच्या रंगानुसार बदलत नाही.
करपलेल्या पिकाचा रंग कोणत्याही पक्षाचा नसतो. पाण्याअभावी कोरडी पडलेली विहीर कोणत्याही विचारसरणीची नसते. शेतकऱ्याच्या घरातील चिंता कोणत्याही राजकीय घोषणेने कमी होत नाही.
म्हणूनच २८ सप्टेंबरपासून शरद पवार दुष्काळग्रस्त भागातील बांधावर पोहोचतील, तेव्हा या दौऱ्याकडे केवळ राजकीय हालचाल म्हणून न पाहता शेतकऱ्याच्या नजरेतून पाहणेही महत्त्वाचे ठरेल. कारण त्या बांधावर उभा असलेला शेतकरी कोणत्याही पक्षाचा नसतो; तो आपल्या कष्टाच्या आणि जगण्याच्या प्रश्नांसह उभा असतो.
वयाची ८६ वर्षे. प्रदीर्घ सार्वजनिक जीवनाचा अनुभव. तरीही शेतकऱ्याच्या प्रश्नासाठी पुन्हा रस्त्यावर उतरण्याची तयारी. करपलेल्या शेताच्या बांधावर उभे राहिल्यावर कदाचित मोठी सभा नसेल, टाळ्यांचा कडकडाट नसेल, घोषणांचा आवाज नसेल.
समोर असेल एक शेतकरी.
त्याच्या डोळ्यांत असतील अनेक प्रश्न.
हातात असेल करपलेल्या पिकाची माती.
आणि मनात असेल एकच प्रश्न “माझं दुःख कुणीतरी ऐकावं…”
त्या एका संवादातून, त्या एका भेटीतून आणि त्या एका नजरेतून शेतकऱ्याची व्यथा सार्वजनिक चर्चेच्या केंद्रस्थानी येईल का, हे पाहणे महत्त्वाचे ठरणार आहे.
कारण दुष्काळ फक्त जमिनीवर पडत नाही…
तो शेतकऱ्याच्या स्वप्नांवरही पडतो.
आणि त्या स्वप्नांची राख हातात घेऊन उभ्या असलेल्या शेतकऱ्याच्या बांधावर जेव्हा एखादा ज्येष्ठ नेता जाऊन उभा राहतो, तेव्हा त्या भेटीत राजकारणासोबत एक मानवी प्रश्नही समोर येतो या संकटात शेतकऱ्याच्या पाठीशी कोण उभे राहणार?
