पुणे: मराठी संस्कृती आणि अभिनय क्षेत्रातील एक अत्यंत महत्त्वाचे नाव म्हणजे विजया मेहता, ज्यांना सर्वजण प्रेमाने ‘बाई’ म्हणून ओळखायचे. ९२ वर्षांच्या प्रदीर्घ आयुष्यानंतर त्यांनी जगाचा निरोप घेतला असून, त्यांच्या जाण्याने एका युगाचा अंत झाला आहे. रंगभूमीला समृद्ध करणारी एक दीपशिखा आज मालवली आहे, ज्यामुळे संपूर्ण कलाविश्वात दु:खाचे वातावरण आहे.
विजयाबाईंनी आपल्या कारकीर्दीत मराठी रंगभूमीला एका वेगळ्या उंचीवर नेऊन ठेवले. साठ वर्षांहून अधिक काळ त्यांनी अभिनयाच्या आणि दिग्दर्शनाच्या माध्यमातून रसिक प्रेक्षकांचे मनोरंजन केले. १९६० च्या दशकात त्यांनी विजय तेंडुलकर, श्रीराम लागू आणि अरविंद देशपांडे यांच्यासोबत मिळून ‘रंगायन’ नावाची संस्था उभारली. या संस्थेच्या माध्यमातून त्यांनी मराठीत प्रायोगिक नाटकांची एक नवीन आणि प्रगल्भ चळवळ सुरू केली. जागतिक दर्जाचे नाट्य साहित्य मराठी प्रेक्षकांपर्यंत पोहोचवण्याचे मोलाचे काम त्यांनी केले.
केवळ अभिनयातच नव्हे, तर चित्रपट दिग्दर्शनातही त्यांचा हातखंडा होता. ‘रावसाहेब’ आणि ‘पेस्तनजी’ यांसारख्या दर्जेदार चित्रपटांचे त्यांनी दिग्दर्शन केले. ‘पार्टी’ सारख्या चित्रपटांमधील त्यांच्या अभिनयाची छाप आजही प्रेक्षकांच्या मनावर कायम आहे. नाना पाटेकर आणि विक्रम गोखले यांच्यासारख्या अनेक मोठ्या कलाकारांना घडवण्यात त्यांचा मोठा वाटा होता. नवीन कलाकारांना योग्य दिशा देण्याचे आणि त्यांना अभिनयाची बारकावे शिकवण्याचे काम त्यांनी आयुष्यभर केले.
‘झिम्मा’ या त्यांच्या आत्मचरित्रात त्यांच्या संघर्षाचा आणि यशाचा प्रवास अतिशय प्रभावीपणे मांडलेला आहे. त्यांनी रंगभूमीवर केलेले प्रयोग आणि दिग्दर्शित केलेल्या कलाकृती आजही तितक्याच जिवंत वाटतात. त्यांचे विचार आणि त्यांनी दिलेले अभिनयाचे संस्कार पुढील अनेक पिढ्यांना नेहमीच प्रेरणा देत राहतील.
