डॉ. अशोक बालगुडे
नवी दिल्ली : भारताच्या स्वातंत्र्यानंतरच्या लोकशाही प्रवासात पंतप्रधानपदाने अनेक ऐतिहासिक टप्पे पाहिले. काहींनी दीर्घकाळ देशाचे नेतृत्व केले, तर काहींचा कार्यकाळ काही दिवसांतच संपुष्टात आला. वय, कार्यकाळ, राजकीय पार्श्वभूमी, संसदेतील बहुमत आणि निवडणुकांमधील यश अशा विविध निकषांवर भारतीय पंतप्रधानांच्या नावावर अनेक वैशिष्ट्यपूर्ण विक्रम नोंदले गेले आहेत. नेहरूंपासून मोदींपर्यंतचा हा प्रवास केवळ व्यक्तींच्या विक्रमांचा नसून भारतीय लोकशाहीच्या बदलत्या स्वरूपाचाही दस्तऐवज आहे.
१. सर्वाधिक काळ पंतप्रधानपदावर जवाहरलाल नेहरू
स्वतंत्र भारताचे पहिले पंतप्रधान पंडित जवाहरलाल नेहरू यांनी १५ ऑगस्ट १९४७ ते २७ मे १९६४ असा १६ वर्षे २८६ दिवसांचा कार्यकाळ पूर्ण केला. आजही एकूण कार्यकाळाच्या दृष्टीने ते देशातील सर्वाधिक काळ पंतप्रधानपदावर राहिलेले नेते आहेत. १९५२, १९५७ आणि १९६२ अशा सलग तीन लोकसभा निवडणुकांमध्ये त्यांच्या नेतृत्वाखाली काँग्रेसला बहुमत मिळाले. संसदीय लोकशाहीची पायाभरणी, नियोजनाधारित विकास आणि परराष्ट्र धोरणाची दिशा निश्चित करण्यात त्यांच्या कार्यकाळाला महत्त्वाचे स्थान आहे.
२. सर्वांत तरुण पंतप्रधान राजीव गांधी
३१ ऑक्टोबर १९८४ रोजी वयाच्या अवघ्या ४०व्या वर्षी राजीव गांधी यांनी पंतप्रधानपदाची शपथ घेतली. आजवरचे ते भारतातील सर्वांत तरुण पंतप्रधान ठरले आहेत. त्यांच्या नेतृत्वाखाली १९८४ च्या लोकसभा निवडणुकीत काँग्रेसला विक्रमी जागा मिळाल्या. संगणक, दूरसंचार आणि आधुनिक तंत्रज्ञानाच्या प्रसाराला त्यांच्या कार्यकाळात चालना मिळाली.
३. सर्वांत वयोवृद्ध पंतप्रधान मोरारजी देसाई
२४ मार्च १९७७ रोजी मोरारजी देसाई यांनी वयाच्या ८१व्या वर्षी पंतप्रधानपदाची शपथ घेतली. पंतप्रधानपद स्वीकारताना सर्वाधिक वय असलेले ते पहिले नेते ठरले. आणीबाणीनंतर झालेल्या निवडणुकीत जनता पक्षाने विजय मिळवला आणि काँग्रेसव्यतिरिक्त अन्य पक्षाचे सरकार प्रथमच केंद्रात सत्तेवर आले. त्यामुळे देसाई यांची नोंद सर्वांत वयोवृद्ध पंतप्रधान आणि देशाचे पहिले बिगरकाँग्रेसी पंतप्रधान अशा दोन्ही स्वरूपांत केली जाते.
४. सर्वांत कमी काळाचा पहिला कार्यकाळ अटलबिहारी वाजपेयींचा
१६ मे १९९६ रोजी अटलबिहारी वाजपेयी यांनी पंतप्रधानपदाची शपथ घेतली. लोकसभेत बहुमत सिद्ध करण्यासाठी आवश्यक संख्याबळ नसल्याने त्यांनी अवघ्या १३ दिवसांत राजीनामा दिला. त्यामुळे त्यांचा पहिला कार्यकाळ भारतीय संसदीय इतिहासातील सर्वांत कमी काळ टिकलेल्या पंतप्रधानपदाच्या कार्यकाळांपैकी एक ठरला. पुढे १९९८ मध्ये त्यांनी पुन्हा सरकार स्थापन केले; १९९९ मध्ये तिसऱ्यांदा पंतप्रधान झाल्यानंतर त्यांचे सरकार पाच वर्षांचा कार्यकाळ पूर्ण करू शकले.
५. देशाच्या पहिल्या महिला पंतप्रधान इंदिरा गांधी
२४ जानेवारी १९६६ रोजी इंदिरा गांधी यांनी भारताच्या पहिल्या महिला पंतप्रधान म्हणून शपथ घेतली. १९६६ ते १९७७ आणि १९८० ते १९८४ अशा दोन कालखंडांत त्यांनी देशाचे नेतृत्व केले. त्यांच्या कार्यकाळात १९७१ चे भारत-पाकिस्तान युद्ध, बांगलादेशाची निर्मिती आणि १९७५ मध्ये आणीबाणी लागू करण्याचा निर्णय अशा महत्त्वपूर्ण व वादग्रस्त घडामोडी घडल्या. भारताच्या राजकीय इतिहासात महिला नेतृत्वाची सर्वोच्च जबाबदारी सांभाळणाऱ्या पहिल्या व्यक्ती म्हणून त्यांची नोंद कायम आहे.
६. विश्वासदर्शक ठराव हरलेले पहिले पंतप्रधान व्ही. पी. सिंह
२ डिसेंबर १९८९ रोजी व्ही. पी. सिंह पंतप्रधान झाले. त्यांच्या राष्ट्रीय आघाडी सरकारला भाजप आणि डाव्या पक्षांचा बाहेरून पाठिंबा होता. रामजन्मभूमी आंदोलनाच्या पार्श्वभूमीवर भाजपने पाठिंबा काढून घेतल्यानंतर सरकारला लोकसभेत बहुमत सिद्ध करावे लागले. ७ नोव्हेंबर १९९० रोजी त्यांनी मांडलेला विश्वासदर्शक ठराव १४२ विरुद्ध ३५६ मतांनी फेटाळण्यात आला. लोकसभेत विश्वासदर्शक ठराव हरल्यामुळे पद गमावणारे ते पहिले पंतप्रधान ठरले. त्यांच्या कार्यकाळात मंडल आयोगाच्या शिफारशींच्या अंमलबजावणीचा निर्णयही घेण्यात आला.
७. विश्वासदर्शक ठरावाला सामोरे न जाता राजीनामा देणारे चरणसिंह
२८ जुलै १९७९ रोजी चौधरी चरणसिंह पंतप्रधान झाले. मात्र, सरकारला आवश्यक पाठिंबा मिळवण्यात त्यांना यश आले नाही. लोकसभेत विश्वासदर्शक ठराव मांडण्याची वेळ येण्यापूर्वीच त्यांनी राजीनामा दिला. त्यामुळे पंतप्रधानपदावर असताना लोकसभेत बहुमत सिद्ध करण्याची संधी न मिळालेल्या नेत्यांमध्ये त्यांची नोंद होते. त्यांचा कार्यकाळ सुमारे १७० दिवसांचा होता.
८. दोनदा हंगामी पंतप्रधानपद भूषवणारे गुलजारीलाल नंदा
पंडित नेहरू यांच्या निधनानंतर २७ मे १९६४ रोजी गुलजारीलाल नंदा यांनी हंगामी पंतप्रधानपदाची जबाबदारी स्वीकारली. लालबहादूर शास्त्री यांच्या निधनानंतर ११ जानेवारी १९६६ रोजी पुन्हा त्यांच्याकडे ही जबाबदारी आली. दोन्ही वेळा त्यांनी प्रत्येकी १३ दिवस हंगामी पंतप्रधान म्हणून काम पाहिले. देशाच्या नेतृत्वात निर्माण झालेली पोकळी घटनात्मक आणि राजकीय प्रक्रियेतून भरून काढण्याच्या संक्रमणकाळात त्यांची भूमिका महत्त्वाची ठरली.
९. दक्षिण भारतातून आलेले पहिले पंतप्रधान पी. व्ही. नरसिंह राव
२१ जून १९९१ रोजी पी. व्ही. नरसिंह राव यांनी पंतप्रधानपदाची शपथ घेतली. दक्षिण भारतातून पंतप्रधानपदावर पोहोचलेले पहिले नेते म्हणून त्यांचा उल्लेख केला जातो. त्यांच्या कार्यकाळात देशाला गंभीर आर्थिक संकटाचा सामना करावा लागला. अर्थमंत्री डॉ. मनमोहन सिंह यांच्या सहकार्याने आर्थिक उदारीकरणाची प्रक्रिया सुरू झाली. परवाना-नियंत्रण व्यवस्थेत बदल, परकीय गुंतवणुकीला प्रोत्साहन आणि अर्थव्यवस्थेचे जागतिकीकरण या दिशेने महत्त्वपूर्ण पावले उचलण्यात आली.
१०. देशाचे पहिले शीख पंतप्रधान डॉ. मनमोहन सिंह
२२ मे २००४ रोजी डॉ. मनमोहन सिंह यांनी भारताचे पहिले शीख पंतप्रधान म्हणून शपथ घेतली. त्यांनी सलग दोन कार्यकाळ, म्हणजे २००४ ते २०१४ या काळात देशाचे नेतृत्व केले. माहितीचा अधिकार कायदा, ग्रामीण रोजगार हमी योजना आणि भारत-अमेरिका नागरी अणुकरार हे त्यांच्या कार्यकाळातील महत्त्वाचे टप्पे ठरले. अर्थतज्ज्ञ म्हणून ओळख असलेल्या मनमोहन सिंह यांनी आर्थिक धोरणनिर्मितीतही महत्त्वाची भूमिका बजावली.
११. सलग तीन लोकसभा निवडणुकांनंतर पंतप्रधानपदाची शपथ घेणारे नरेंद्र मोदी
नरेंद्र मोदी यांनी २६ मे २०१४ रोजी पहिल्यांदा पंतप्रधानपदाची शपथ घेतली. २०१९ आणि २०२४ च्या लोकसभा निवडणुकांनंतरही ते पंतप्रधान झाले. जवाहरलाल नेहरू यांच्यानंतर सलग तीन लोकसभा निवडणुकांमध्ये विजय मिळवून पंतप्रधानपदाची शपथ घेणारे ते दुसरे नेते ठरले. ९ जून २०२४ रोजी त्यांनी तिसऱ्यांदा पंतप्रधानपदाची शपथ घेतली. २०२६ मध्ये सलग निवडून आलेल्या पंतप्रधानांच्या अखंड कार्यकाळाच्या दिवसांच्या मोजणीत त्यांनी नेहरूंची नोंदही मागे टाकली. मात्र, एकूण पंतप्रधानपदाच्या कार्यकाळाचा विक्रम अद्याप नेहरूंच्याच नावावर आहे.
विक्रमांपलीकडचा लोकशाहीचा प्रवास
भारतीय पंतप्रधानांच्या या नोंदींमध्ये केवळ वय, कार्यकाळ किंवा निवडणुकीतील विजय यांचा विचार करून चालणार नाही. प्रत्येक विक्रमामागे त्या काळातील राजकीय परिस्थिती, जनतेचा कौल, संसदेतील संख्याबळ आणि घटनात्मक प्रक्रियेची कसोटी दडलेली आहे. नेहरूंच्या दीर्घ नेतृत्वापासून वाजपेयींच्या अल्पकालीन पहिल्या सरकारपर्यंत, चरणसिंहांच्या राजीनाम्यापासून व्ही. पी. सिंह यांच्या विश्वासदर्शक ठरावातील पराभवापर्यंत अनेक प्रसंग भारतीय संसदीय लोकशाहीचे स्वरूप स्पष्ट करतात.
पंतप्रधानपद हे व्यक्तीच्या लोकप्रियतेचे किंवा पक्षाच्या वर्चस्वाचे प्रतीक असले, तरी त्याची वैधता लोकसभेतील बहुमत आणि संविधानाने निश्चित केलेल्या प्रक्रियेतूनच सिद्ध होते. त्यामुळे भारताच्या पंतप्रधानपदाचे ऐतिहासिक विक्रम हे व्यक्तींच्या कामगिरीइतकेच देशाच्या लोकशाही संस्थांच्या प्रवासाचेही प्रतिबिंब आहेत.
