डॉ. अशोक बालगुडे
नाशिक : सिंहस्थ कुंभमेळ्याच्या पार्श्वभूमीवर नाशिक-त्र्यंबकेश्वर परिसरातील प्राचीन मंदिरे, घाट आणि कुंडांच्या जीर्णोद्धाराची कामे वेगाने सुरू असतानाच या कामांसाठी आवश्यक असलेल्या मजबूत बेसॉल्ट दगडाची टंचाई निर्माण झाली आहे. मागणी वाढल्याने दरही वाढले असून स्थानिक पातळीवर पुरवठा अपुरा पडत असल्याने देगलूर तसेच राजस्थानपर्यंतून दगड मागविण्याची वेळ आली आहे.
राज्य पुरातत्व विभागाकडून नाशिक-त्र्यंबकेश्वर परिसरातील 16 प्राचीन मंदिरे आणि घाटांच्या पुनरुज्जीवनाचे काम सुरू आहे. या कामांसाठी सुमारे 56 कोटी रुपयांचा खर्च अपेक्षित असून नारोशंकर मंदिर, त्र्यंबकेश्वर येथील कुशावर्त तीर्थ, प्रयागतीर्थ, बिल्वतीर्थ, इंद्रकुंड आणि मुकुंद आदी ठिकाणी बेसॉल्ट दगडाची मोठ्या प्रमाणावर गरज आहे.
महाराष्ट्रातील अनेक ऐतिहासिक वास्तू काळ्या, मजबूत आणि टिकाऊ बेसॉल्ट दगडात उभारण्यात आल्या आहेत. त्यामुळे जीर्णोद्धार करताना मूळ वास्तूशी सुसंगत दगड वापरण्याला प्राधान्य दिले जात आहे. मात्र, नेवासा परिसरातील खाणी गेल्या दोन वर्षांपासून बंद असल्याने स्थानिक पुरवठ्यावर परिणाम झाला आहे. परिणामी नांदेड जिल्ह्यातील देगलूर येथून दगड आणावा लागत आहे. देगलूरचा दगड अत्यंत कठीण असल्याने त्यावर घडाई करण्यास अधिक वेळ लागत असल्याचे संबंधितांकडून सांगण्यात आले.
मोठ्या आकाराचे आणि विशिष्ट स्वरूपाचे दगड आवश्यक असलेल्या वास्तूंसाठी राजस्थानमधूनही बेसॉल्ट मागविला जात आहे. राजस्थानातील दगड मोठ्या आकारात, चौकोनी किंवा कापलेल्या स्वरूपात उपलब्ध होत असल्याने बांधकामात त्याचा वापर तुलनेने सोपा ठरतो. मात्र, त्यासाठी वाहतूक खर्च मोठा आहे. एका मालवाहू वाहनासाठी राजस्थानहून नाशिकपर्यंत वाहतूक खर्च सुमारे सव्वा लाख रुपयांपर्यंत येत असल्याचे सांगण्यात आले आहे. मागणी वाढल्यामुळे देगलूरच्या दगडाचे दरही वाढले असून सध्या एका विशिष्ट आकाराच्या दगडासाठी सुमारे 130 ते 140 रुपये प्रतिनग दर असल्याचे वृत्तात नमूद करण्यात आले आहे.
पावसाळ्याचाही दगडाच्या पुरवठ्यावर परिणाम होत आहे. खाणींमध्ये पाणी साचल्याने उत्खननात अडथळे येत असून दगडी बांधकामासाठी वापरल्या जाणाऱ्या चुन्याला स्थिर होण्यासाठी सिमेंटपेक्षा अधिक वेळ लागतो. त्यामुळे हवामान आणि दगडाचा पुरवठा या दोन्ही बाबी जीर्णोद्धाराच्या कामाच्या गतीवर परिणाम करणाऱ्या ठरत आहेत.
सिंहस्थ कुंभमेळ्याच्या पार्श्वभूमीवर नाशिक-त्र्यंबकेश्वरमध्ये मोठ्या प्रमाणावर वारसा वास्तूंचे संवर्धन सुरू आहे. त्यामुळे मूळ वास्तूंच्या जतनासाठी आवश्यक असलेल्या पारंपरिक बांधकाम साहित्याचा शाश्वत पुरवठा कसा राखायचा, हा प्रश्नही या निमित्ताने पुढे आला आहे.
