सागर जगदाळे
भिगवण : काळ बदलला, तंत्रज्ञान बदलले आणि बातम्या वाचण्याची माध्यमेही बदलली. मोबाईलच्या एका क्लिकवर जगभरातील घडामोडी समोर येत असताना मुद्रित वृत्तपत्रांच्या व्यवसायालाही बदलत्या काळाची झळ बसत आहे. मात्र, याच वृत्तपत्रांच्या माध्यमातून स्वतःच्या संसाराला आकार देत मुलांच्या भविष्याची स्वप्ने साकार करणाऱ्या एका कष्टाळू व्यक्तीची कहाणी आजच्या वृत्तपत्र विक्रेता दिनानिमित्त प्रेरणादायी ठरत आहे.
भिगवण येथील वृत्तपत्र विक्रेते संतोष सोनवणे यांनी गेल्या 25 वर्षांपासून प्रामाणिकपणे हा व्यवसाय सांभाळत आपल्या कुटुंबाचा विकास साधला. मुलांच्या शिक्षणाला प्राधान्य दिले, भावांना व्यवसायात उभे राहण्यासाठी मदत केली आणि स्वतःच्या कष्टातून आयुष्याची यशोगाथा घडविली.भल्या पहाटे सुरू होणारा दिवस, हातात वृत्तपत्रांचा गठ्ठा आणि मनात कुटुंबाच्या उज्ज्वल भविष्याची स्वप्ने, असा संतोष सोनवणे यांच्या आयुष्याचा प्रवास आहे. ऊन असो, वारा असो अथवा मुसळधार पाऊस; कोणत्याही ऋतूची पर्वा न करता वाचकांच्या दारात रोजचे वर्तमानपत्र वेळेवर पोहोचविण्याची त्यांची धडपड गेली पंचवीस वर्षे अविरत सुरू आहे.
पहाटे वृत्तपत्रे ताब्यात घेणे, त्यांना पुरवण्या जोडणे, त्यांची व्यवस्थित बांधणी करणे आणि त्यानंतर प्रत्येक वाचकाच्या घरी जाऊन वर्तमानपत्र पोहोचविणे, या दिनक्रमातून त्यांच्या दिवसाची सुरुवात होते.पावसाळा आणि हिवाळ्यात या व्यवसायाची खरी कसोटी लागते. कडाक्याची थंडी, पहाटेचा अंधार आणि पावसाच्या सरी यांची तमा न बाळगता वाचकांच्या हातात सकाळचे वर्तमानपत्र पडावे, यासाठी त्यांची धडपड सुरू असते. अनेकांसाठी दिवसाची सुरुवात चहाच्या कपाने होत असली, तरी सोनवणे यांच्यासाठी दिवसाची सुरुवात वृत्तपत्रांच्या गठ्ठ्याने होते. गेल्या पंचवीस वर्षांपासून या कामात सातत्य राखत त्यांनी भिगवण आणि परिसरातील सुमारे तीन हजार वाचकांपर्यंत दररोज वृत्तपत्रे पोहोचविण्याचे काम उभे केले आहे.
स्वतःला शिक्षणाची संधी मिळाली नाही; मुलांच्या स्वप्नांसाठी मात्र तडजोड नाही!
परिस्थितीमुळे संतोष सोनवणे यांना स्वतःला अपेक्षित शिक्षण घेता आले नाही. मात्र, शिक्षणाचे महत्त्व त्यांनी ओळखले होते. आपल्याला ज्या अडचणींचा सामना करावा लागला, त्या आपल्या मुलांच्या वाट्याला येऊ नयेत, हीच त्यांची मनोमन इच्छा होती. त्यामुळे संसाराचा गाडा चालविताना मुलांच्या शिक्षणाच्या बाबतीत त्यांनी कोणतीही तडजोड केली नाही.
आज त्यांची मोठी मुलगी स्पर्धा परीक्षेचा अभ्यास करीत आहे, तर मुलगा अभियांत्रिकीच्या प्रथम वर्षात शिक्षण घेत आहे. मुलांच्या उज्ज्वल भविष्यासाठी त्यांनी आपल्या व्यवसायातून मिळणाऱ्या उत्पन्नाचा योग्य विनियोग केला. स्वतःच्या आयुष्यात अपूर्ण राहिलेली शिक्षणाची इच्छा मुलांच्या माध्यमातून पूर्ण होताना पाहणे, हा त्यांच्या कष्टांचा मोठा आनंद आहे.
स्वतःच्या हातात वृत्तपत्रांचा गठ्ठा असला, तरी डोळ्यांसमोर मात्र मुलांच्या उज्ज्वल भविष्याची स्वप्ने होती. त्या स्वप्नांना सत्यात उतरविण्यासाठी त्यांनी केलेली धडपड ही केवळ एका वृत्तपत्र विक्रेत्याची व्यावसायिक कहाणी नाही, तर पालकांच्या त्यागाची, जिद्दीची आणि कुटुंबाप्रती असलेल्या बांधिलकीची भावस्पर्शी गाथा आहे.
भावांना व्यवसायात उभे केले; जोडधंद्यातूनही साधली प्रगती!
संतोष सोनवणे यांचा संघर्ष केवळ स्वतःच्या संसारापुरता मर्यादित राहिला नाही. आपल्या भावांनाही व्यवसायात स्थिरस्थावर होण्यासाठी त्यांनी मदत केली. त्यांच्या प्रयत्नांतून आणि सहकार्यामुळे आज भिगवण व पुणे येथे त्यांच्या भावांचे व्यवसाय चांगल्या प्रकारे सुरू आहेत. स्वतःच्या प्रगतीसोबत कुटुंबातील इतर सदस्यांनाही पुढे जाण्याची संधी उपलब्ध करून देण्याची त्यांची वृत्ती कौतुकास्पद आहे.
वृत्तपत्र विक्रीच्या व्यवसायासोबतच त्यांनी रत्नागिरी हापूस आंब्याच्या विक्रीचा जोडव्यवसायही विकसित केला. एका व्यवसायावर अवलंबून न राहता उपलब्ध संधींचा उपयोग करून उत्पन्नाचे पर्यायी साधन उभे करण्याचा प्रयत्न त्यांनी केला. परिस्थितीशी दोन हात करताना केवळ कष्ट करून चालत नाही, तर काळानुसार व्यवसायाचा विस्तार करण्याची तयारीही आवश्यक असते, हे त्यांनी आपल्या कृतीतून दाखवून दिले.
वेटरपासून वृत्तपत्र विक्रेत्यापर्यंतचा प्रवास; तीन ते चार जणांना रोजगार!
एकेकाळी तुटपुंज्या पगारावर हॉटेलमध्ये वेटर म्हणून काम करणाऱ्या संतोष सोनवणे यांना त्या उत्पन्नातून कुटुंबाचा खर्च भागविणे कठीण जात होते. त्यातूनच त्यांनी वृत्तपत्र विक्रीचा व्यवसाय सुरू करण्याचा निर्णय घेतला. सुरुवातीला घरखर्च भागविण्यासाठी सुरू केलेल्या या व्यवसायाचा त्यांनी आपल्या मेहनतीच्या जोरावर विस्तार केला.आज भिगवण आणि परिसरातील सुमारे तीन हजार वाचकांपर्यंत दररोज वृत्तपत्रे पोहोचविण्याची जबाबदारी ते सांभाळतात. विशेष म्हणजे, या व्यवसायाच्या माध्यमातून त्यांनी तीन ते चार जणांना रोजगाराची संधीही उपलब्ध करून दिली आहे. स्वतःच्या कष्टातून उभे राहताना इतरांच्या हातालाही काम मिळवून देणे, ही त्यांच्या व्यावसायिक प्रवासातील महत्त्वाची बाब आहे.
आजच्या डिजिटल युगात वृत्तपत्र विक्रीचा व्यवसाय अनेक आव्हानांना सामोरा जात आहे. वाचकांच्या बदलत्या सवयी आणि डिजिटल माध्यमांचा वाढता वापर यामुळे मुद्रित वृत्तपत्रांच्या व्यवसायाचे स्वरूप बदलत आहे. अशा परिस्थितीतही वृत्तपत्र विक्रेते वाचकांपर्यंत माहिती पोहोचविण्याच्या प्रक्रियेतील महत्त्वाचा दुवा म्हणून आपली भूमिका बजावत आहेत.
वृत्तपत्रांच्या पानांवर दररोज असंख्य यशोगाथा प्रसिद्ध होतात; मात्र त्याच वृत्तपत्रांच्या गठ्ठ्यांमधून स्वतःच्या कुटुंबाच्या भविष्याची यशोगाथा घडविणारे संतोष सोनवणे यांच्यासारखे कष्टकरी खऱ्या अर्थाने कौतुकास पात्र आहेत. स्वप्ने मोठी असण्यासाठी परिस्थिती अनुकूल असावीच लागते असे नाही; त्या स्वप्नांच्या पूर्ततेसाठी मनात जिद्द, हातात काम आणि प्रयत्नांत सातत्य असावे लागते, हे त्यांच्या प्रवासातून अधोरेखित होते.आजच्या वृत्तपत्र विक्रेता दिनानिमित्त संतोष सोनवणे यांच्या 25 वर्षांच्या संघर्षाला, जिद्दीला आणि प्रामाणिक कष्टांना मनापासून सलाम!
