Lakhpati Didi Yojana : ग्रामीण महाराष्ट्रातील महिलांच्या अर्थकारणात मोठा बदल घडवून आणणारा ‘लखपती दीदी’ उपक्रम सध्या वेगाने पुढे जात आहे. महाराष्ट्र राज्य ग्रामीण जीवनोन्नती अभियान अंतर्गत राबविण्यात येणाऱ्या या योजनेमुळे बचत गटांमध्ये काम करणाऱ्या महिलांना उद्योजकतेची नवी दिशा मिळत आहे. प्रशासनाने 2025–26 या आर्थिक वर्षात तब्बल 25 लाख महिलांना ‘लखपती दीदी’ बनवण्याचे महत्त्वाकांक्षी लक्ष्य निश्चित केले आहे.
पूर्वी महिला बचत गटांचे काम प्रामुख्याने बचत आणि लहान कर्ज व्यवहारांपुरते मर्यादित होते. मात्र आता या गटांमधूनच महिलांनी लघुउद्योजकतेकडे वाटचाल सुरू केली आहे. ज्या महिलेचे वार्षिक उत्पन्न 1 लाखांपेक्षा जास्त होते, तिला ‘लखपती दीदी’ म्हणून ओळख दिली जाते. राज्यातील सुमारे 37 लाख महिलांनी आधीच हा टप्पा गाठला असून, ग्रामीण भागातील आर्थिक बदलाचे हे महत्त्वाचे उदाहरण मानले जात आहे.
या उपक्रमाचे वैशिष्ट्य म्हणजे महिलांना केवळ कर्ज किंवा आर्थिक मदत न देता त्यांना व्यवस्थित प्रशिक्षण दिले जाते. दुग्धव्यवसाय, कुक्कुटपालन, शेळीपालन, अन्न प्रक्रिया, मसाले तयार करणे, हस्तकला, कापड व्यवसाय आणि स्थानिक बाजारपेठेत मागणी असलेल्या वस्तूंचे उत्पादन अशा विविध क्षेत्रांत महिलांना कौशल्य विकसित करण्याची संधी दिली जाते. प्रशिक्षणानंतर तयार मालाला बाजारपेठ उपलब्ध करून देणे, तसेच बँकांच्या माध्यमातून व्यवसायासाठी आवश्यक खेळते भांडवल उपलब्ध करून देण्यावरही भर दिला जात आहे.
या प्रक्रियेमुळे ग्रामीण महिलांचे आर्थिक स्वावलंबन वाढताना दिसत आहे. अनेक ठिकाणी महिलांनी घरगुती उद्योग उभे करून कुटुंबाच्या उत्पन्नात लक्षणीय वाढ केली आहे. परिणामी, त्या आता कुटुंबाच्या आर्थिक निर्णयांमध्येही सक्रिय भूमिका बजावू लागल्या आहेत.
राज्य प्रशासनाच्या मते, शासनाच्या योजना आणि ग्रामीण महिलांची जिद्द यांचा संगम झाल्यामुळे ग्रामीण अर्थव्यवस्थेला नवे बळ मिळत आहे. जर 2025–26 मध्ये 25 लाख महिलांचे उद्दिष्ट पूर्ण झाले, तर ग्रामीण उद्योजकतेचा हा मॉडेल देशातील इतर राज्यांसाठीही प्रेरणादायी ठरू शकतो.
