पुणे: एखाद्या व्यक्तीचे आयुष्य केवळ तिच्या पदामुळे मोठे होत नाही, तर तिच्या विचारांमुळे, कार्यामुळे आणि माणुसकीने समृद्ध झालेल्या जीवनामुळे ती काळाच्या पलीकडे जाऊन प्रेरणास्थान बनते. श्री स्वामी विवेकानंद शिक्षण संस्थेच्या माजी सचिवा आदरणीय शुभांगी गावडे यांचे व्यक्तिमत्त्व हे अशाच प्रेरणादायी जीवनाचे तेजस्वी उदाहरण होय.
श्री स्वामी विवेकानंद शिक्षण संस्थेचे कार्याध्यक्ष मा. अभयकुमार साळुंखे यांना लाभलेल्या दोन कन्यारत्नांपैकी ज्येष्ठ कन्या असलेल्या शुभांगीताईंना शिक्षण, संस्कार आणि समाजसेवेचा समृद्ध वारसा लाभला. शिक्षणमहर्षी डॉ. बापूजी साळुंखे यांच्या विचारांची परंपरा त्यांनी केवळ जपली नाही, तर आपल्या कार्यातून ती अधिक व्यापक केली. कर्तव्य, समर्पण, शिस्त, सेवाभाव आणि माणुसकी या मूल्यांना त्यांनी आपल्या जीवनाचे अधिष्ठान मानले.
लहानपणापासूनच त्यांच्यावर उत्तम संस्कार झाले. शिक्षण हीच समाजपरिवर्तनाची सर्वात प्रभावी शक्ती आहे, माणुसकी जपली पाहिजे आणि समाजासाठी काहीतरी देण्याची वृत्ती प्रत्येकाने जोपासली पाहिजे, ही शिकवण त्यांनी आयुष्यभर जपली. म्हणूनच त्यांच्यातील संवेदनशीलता, सामाजिक बांधिलकी आणि कार्यनिष्ठा काळानुरूप अधिकच परिपक्व होत गेली. श्री स्वामी विवेकानंद शिक्षण संस्थेच्या सचिवा म्हणून त्यांनी अनेक वर्षे अत्यंत यशस्वीपणे जबाबदारी सांभाळली. संस्थेच्या शैक्षणिक उन्नतीबरोबरच विद्यार्थ्यांमध्ये संस्कारमूल्यांची जोपासना, गुणवत्तापूर्ण शिक्षणाचा प्रसार आणि व्यक्तिमत्त्व विकास यावर त्यांनी विशेष भर दिला. त्यांच्यासाठी शिक्षण म्हणजे केवळ अभ्यासक्रम पूर्ण करणे नव्हते, तर जबाबदार, संवेदनशील आणि चारित्र्यसंपन्न नागरिक घडविण्याची प्रक्रिया होती.
विद्यार्थ्यांच्या सर्वांगीण विकासासाठी त्यांनी अनेक नाविन्यपूर्ण उपक्रम राबविले. शिस्त, नियोजन, दूरदृष्टी आणि विद्यार्थ्यांविषयी असलेले मातृत्व यामुळे त्या शिक्षक, विद्यार्थी आणि पालक यांच्या मनात विशेष स्थान निर्माण करू शकल्या. त्यांच्या नेतृत्वामुळे संस्थेने गुणवत्तेची नवी उंची गाठली. प्रशासनातील कुशलता, निर्णयक्षमता आणि विकासाची स्पष्ट दृष्टी ही त्यांची मोठी ताकद होती. प्रत्येक शिक्षक, कर्मचारी आणि कार्यकर्त्याला सोबत घेऊन काम करण्याची त्यांची शैली संस्थेच्या प्रगतीसाठी अत्यंत महत्त्वाची ठरली. संस्थेच्या विस्तारासाठी त्यांनी घेतलेले निर्णय आजही दूरदृष्टीचे उदाहरण म्हणून ओळखले जातात.
त्यांनी काळाची गरज ओळखून व्यावसायिक शिक्षणाच्या विस्ताराला विशेष प्राधान्य दिले. लॉ कॉलेज, डिप्लोमा कॉलेज, अभियांत्रिकी महाविद्यालय, नर्सिंग कॉलेज यांसारख्या विविध शैक्षणिक संस्थांच्या उभारणीत त्यांचे मोलाचे योगदान राहिले. त्यांच्या प्रयत्नांमुळे हजारो विद्यार्थ्यांसाठी उच्च शिक्षणाची नवी दालने खुली झाली. त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वातील सर्वांत प्रेरणादायी पैलू म्हणजे ज्ञानसाधनेची अखंड ओढ. कॅन्सरसारख्या गंभीर आजाराशी झुंज देत असतानाही त्यांनी शिक्षण आणि संशोधनाची वाट सोडली नाही. आयुष्याच्या अखेरच्या टप्प्यातही त्या पीएच.डी.साठी संशोधन करत होत्या. “शिकणे कधीही थांबू नये” हा त्यांचा जीवनमंत्र त्यांच्या प्रत्येक कृतीतून दिसून येत होता. आजच्या पिढीसाठी ही बाब अत्यंत प्रेरणादायी आहे.
मात्र त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाची उंची केवळ शिक्षण क्षेत्रापुरती मर्यादित नव्हती. त्या अत्यंत कुटुंबवत्सल, प्रेमळ आणि संस्कारशील होत्या. आई-वडिलांविषयी असलेला आदर, त्यांची सेवा करण्याची भावना आणि त्यांच्याप्रती असलेली कृतज्ञता हा त्यांच्या जीवनाचा अविभाज्य भाग होता. विवाहानंतर त्यांनी सासरच्या प्रत्येक नात्यालाही तितक्याच प्रेमाने स्वीकारले. सासू-सासऱ्यांचा सन्मान, ज्येष्ठांविषयीचा आदर आणि कुटुंबातील प्रत्येक सदस्याशी आत्मीयतेने वागण्याची त्यांची वृत्ती ही त्यांच्या संस्कारांची साक्ष देणारी होती. त्यांनी आपल्या कृतीतून दाखवून दिले की, कुटुंबातील ज्येष्ठांची सेवा ही केवळ जबाबदारी नसून ती भारतीय संस्कृतीची ओळख आहे.
सामाजिक आणि शैक्षणिक जबाबदाऱ्यांचा मोठा व्याप सांभाळतानाही त्यांनी कुटुंबाकडे कधीही दुर्लक्ष केले नाही. प्रेमळ कन्या, आदर्श सून, जबाबदार माता, संवेदनशील समाजसेविका आणि दूरदर्शी शिक्षणतज्ज्ञ या सर्व भूमिका त्यांनी अत्यंत समर्थपणे निभावल्या. त्यामुळे त्या प्रत्येकासाठी प्रेरणेचे जिवंत उदाहरण ठरल्या. त्यांच्या स्वभावातील साधेपणा, नम्रता आणि माणुसकी हीच त्यांची खरी ओळख होती. कोणत्याही पदाचा किंवा अधिकाराचा गर्व त्यांच्यात कधीच दिसला नाही. प्रत्येकाशी आपुलकीने संवाद साधणे, अडचणी समजून घेणे आणि शक्य तेवढी मदत करणे ही त्यांची सहज जीवनशैली होती. त्यांनी आपल्या कार्यातून असंख्य विद्यार्थी, शिक्षक, पालक आणि समाजातील विविध घटकांना प्रेरणा दिली. त्यांच्या विचारांचा प्रभाव आजही अनेकांच्या कार्यातून दिसून येतो. “सेवा हीच साधना” या तत्त्वज्ञानाचे त्यांनी आपल्या संपूर्ण जीवनातून मूर्त रूप दिले.
आज त्यांच्या कार्याचा आणि संस्कारांचा वारसा त्यांचे सुपुत्र मा. कौस्तुभ गावडे समर्थपणे पुढे नेत आहेत. शिक्षण क्षेत्रातील गुणवत्ता, समाजसेवेची परंपरा आणि संस्थेच्या सर्वांगीण विकासासाठी ते सातत्याने कार्यरत आहेत. त्यांच्या कार्यात शुभांगीताईंची दूरदृष्टी, मूल्यनिष्ठा, सेवाभाव आणि समाजाभिमुख विचार स्पष्टपणे प्रतिबिंबित होतात. त्यामुळे शुभांगीताईंच्या कार्याचा दीप आजही तेवत असून नव्या पिढीला प्रेरणा देत आहे.
ज्ञान, संस्कार, समर्पण, कर्तव्यनिष्ठा आणि माणुसकी यांचा विलक्षण संगम म्हणजे आदरणीय शुभांगीताई गावडे. त्यांनी जपलेली मूल्ये, घडवलेली माणसे आणि उभारलेली कार्यपरंपरा ही पुढील अनेक पिढ्यांसाठी प्रेरणेचा अखंड झरा राहील. त्यांच्या स्मृती या केवळ एका व्यक्तीच्या आठवणी नाहीत, तर त्या मूल्यनिष्ठ जीवनदृष्टीचे, शिक्षणसेवेचे आणि समाजकारणाचे तेजस्वी प्रतीक आहेत. शिक्षण क्षेत्रातील त्यांचे अमूल्य योगदान, विद्यार्थ्यांविषयीची आत्मीयता, कुटुंबाविषयीचे प्रेम आणि समाजासाठीचे समर्पण यामुळे त्या सर्वांच्या हृदयात “ज्ञानज्योती शुभांगीताई” म्हणून सदैव उजळत राहतील.
— प्राचार्य सीताराम गवळी
(सहसचिव (प्रशासन) श्री स्वामी विवेकानंद शिक्षण संस्था, कोल्हापूर)
