पुणे: श्रावण महिन्यात अनेक लोक नियमितपणे उपवास करतात. वर्षभरातही अनेक सणांच्या निमित्ताने उपवासाची प्रथा पाळली जाते. मात्र, वारंवार आणि चुकीच्या पद्धतीने उपवास केल्यास आरोग्यावर गंभीर दुष्परिणाम होऊ शकतात, असा इशारा आहारतज्ज्ञ आणि डॉक्टरांनी दिला आहे.
नेहमी उपवास करण्याचे दुष्परिणाम:
- पोषक तत्वांची कमतरता: शरीराला योग्य प्रमाणात प्रथिने, जीवनसत्त्वे आणि खनिजे न मिळाल्यास अशक्तपणा येतो. दीर्घकाळ उपवास केल्यास शरीरात पोषक तत्वांची कमतरता निर्माण होऊन ॲनिमिया किंवा इतर गंभीर आजार होऊ शकतात.
- रक्तशर्करेतील चढ-उतार: मधुमेहाच्या रुग्णांनी उपवास केल्यास रक्तातील साखर खूप कमी होऊन (हायपोग्लायसेमिया) चक्कर येणे, बेशुद्ध पडणे किंवा गंभीर गुंतागुंत होऊ शकते. सामान्य व्यक्तींनाही रक्तातील साखर अनियंत्रित झाल्याने थकवा आणि एकाग्रतेचा अभाव जाणवतो.
- शरीरातील पाण्याची कमतरता (निर्जलीकरण): उपवासात अनेकदा पाणी किंवा इतर द्रवपदार्थांचे सेवन कमी होते, ज्यामुळे शरीरात पाण्याची कमतरता होऊ शकते. यामुळे डोकेदुखी, थकवा आणि किडनीच्या समस्या वाढू शकतात.
- पचनसंस्थेवर परिणाम: पचनसंस्थेला नियमित कार्य करण्याची सवय असते. उपवासामुळे पचनसंस्थेवर ताण येऊ शकतो, ज्यामुळे अपचन, बद्धकोष्ठता किंवा ॲसिडिटीसारख्या समस्या उद्भवू शकतात.
- उर्जेची कमतरता आणि थकवा: शरीराला ऊर्जा मिळण्यासाठी अन्न आवश्यक असते. उपवासामुळे शरीरातील ऊर्जेची पातळी कमी होते, ज्यामुळे शारीरिक आणि मानसिक थकवा जाणवतो. दैनंदिन कामांवरही याचा परिणाम होऊ शकतो.
- स्नायूंचे नुकसान: शरीराला पुरेसे प्रथिने न मिळाल्यास स्नायूंचे नुकसान होऊ शकते. शरीर ऊर्जेसाठी स्नायूंतील प्रथिनांचा वापर करू लागते.
- रोगप्रतिकारशक्ती कमी होणे: वारंवार उपवासामुळे शरीराची रोगप्रतिकारशक्ती कमी होऊ शकते, ज्यामुळे आजारी पडण्याची शक्यता वाढते.
उपवास कसा करावा?
तज्ज्ञांच्या मते, उपवास करायचा असल्यास तो योग्य पद्धतीने आणि शरीराच्या क्षमतेनुसार करणे महत्त्वाचे आहे.
- उपवासादरम्यान फळे, ताक, लिंबू पाणी, नारळ पाणी यांसारख्या पौष्टिक आणि हायड्रेटिंग पदार्थांचे सेवन करावे.
- एकाच वेळी जास्त खाणे टाळावे.
- जर तुम्हाला कोणताही आजार असेल, तर उपवास करण्यापूर्वी डॉक्टरांचा सल्ला घेणे अत्यंत आवश्यक आहे.
थोडक्यात, उपवासामुळे काही फायदे असले तरी, तो संतुलित आणि मर्यादित प्रमाणात करणे आरोग्यासाठी हिताचे ठरते.
