पुणे: क्षयरोग (टीबी) हा मायकोबॅक्टेरियम ट्यूबरक्युलोसिस (TB Symptoms) नावाच्या जीवाणूमुळे होणारा एक गंभीर संसर्गजन्य आजार आहे. जागतिक आरोग्य संघटनेच्या अहवालानुसार, जगभरातील सर्वाधिक संसर्गजन्य आजारांच्या मृत्यूदरामध्ये टीबीचे प्रमाण मोठे आहे. भारतात दरवर्षी लाखो लोक या आजाराने बाधित होतात. जरी हा आजार जीवघेणा मानला जात असला, तरी वेळेवर निदान आणि योग्य उपचार घेतल्यास तो पूर्णपणे बरा होऊ शकतो.
टीबीचा प्रसार प्रामुख्याने हवेद्वारे होतो. जेव्हा सक्रिय टीबी असलेला रुग्ण खोकतो, शिंकतो किंवा बोलतो, तेव्हा त्याच्या नाका-तोंडातून बाहेर पडणारे अतिसूक्ष्म थेंब हवेत मिसळतात. जवळ असलेल्या निरोगी व्यक्तीने श्वासावाटे हे थेंब आत घेतल्यास त्यांना संसर्ग होऊ शकतो. हा आजार प्रामुख्याने फुफ्फुसांवर परिणाम करतो, परंतु तो हाडे, मेंदू, मूत्रपिंड आणि मणक्याला देखील संक्रमित करू शकतो.
क्षयरोगाची प्रमुख लक्षणे खालीलप्रमाणे आहेत:
-
दोन ते तीन आठवड्यांपेक्षा जास्त काळ सतत खोकला असणे.
-
खोकल्यातून किंवा थुंकीवाटे रक्त येणे.
-
संध्याकाळच्या वेळी हलका ताप येणे आणि रात्री घाम सुटणे.
-
भूक मंदावणे आणि वजनात झपाट्याने घट होणे.
-
छातीत दुखणे आणि सतत थकवा जाणवणे.
कमी रोगप्रतिकारक शक्ती असलेल्या व्यक्तींना, जसे की मधुमेह किंवा एचआयव्ही रुग्ण, तसेच कुपोषित व्यक्तींना टीबी होण्याचा धोका जास्त असतो. दाटीवाटीच्या वस्त्यांमध्ये आणि जिथे वायुविजन (Ventilation) कमी आहे अशा ठिकाणी हा आजार वेगाने पसरतो. लहान मुलांमध्ये देखील सततचा खोकला आणि वजन न वाढणे ही लक्षणे टीबीची असू शकतात.
टीबीवर मात करण्यासाठी 6 ते 9 महिन्यांचा औषधोपचार पूर्ण करणे अत्यंत आवश्यक असते. अनेक रुग्ण बरे वाटू लागल्यावर औषधे अर्धवट सोडतात, ज्यामुळे ‘ड्रग रेझिस्टंट टीबी’ (MDR-TB) होण्याचा धोका असतो, जो बरा करणे अधिक कठीण असते. सकस आहार, पुरेशी विश्रांती आणि स्वच्छता राखून या आजाराचा प्रसार रोखता येतो.
