डॉ. अशोक बालगुडे
मुंबई : कचऱ्याच्या ढिगाऱ्यात अस्ताव्यस्त पडलेले वापरलेले सॅनिटरी पॅड पाहून निर्माण झालेला प्रश्न आणि त्यातून सुचलेली कल्पना धारावीतील विद्यार्थ्यांना एका अभिनव प्रयोगापर्यंत घेऊन गेली. बीएसआयएएस इंग्लिश स्कूलमधील विद्यार्थ्यांनी उसाच्या चोथ्यापासून जैवविघटनशील सॅनिटरी पॅड तयार केले असून, हा प्रयोग यशस्वी झाल्यानंतर ते लवकरच बाजारात आणण्याच्या दृष्टीने पुढील चाचण्या सुरू आहेत.
दहावीतील शेख अली महम्मद इसाक याला धारावीतील परिसरात वापरलेले सॅनिटरी पॅड उघड्यावर पडलेले दिसत होते. त्यांची विल्हेवाट कशी लावली जाते, याबाबत उत्सुकता निर्माण झाल्यानंतर त्याने शिक्षक आणि सहकाऱ्यांच्या मदतीने या समस्येचा अभ्यास सुरू केला. पारंपरिक सॅनिटरी पॅडच्या विल्हेवाटीमुळे निर्माण होणाऱ्या पर्यावरणीय प्रश्नावर पर्याय शोधताना विद्यार्थ्यांनी टाकाऊ वस्तूंपासून पॅड तयार करण्याचा निर्णय घेतला.
या प्रयोगासाठी सहज उपलब्ध होणाऱ्या उसाच्या चोथ्याची निवड करण्यात आली. परिसरातील उसाचा रस विक्रेत्यांकडून चोथा गोळा करून तो सुकविण्यात आला. त्यानंतर प्रक्रिया करून त्याचा मऊ लगदा तयार करण्यात आला. त्यात कोरफडीचा गर, चंदनाची पूड आणि सुती कापड यांचा वापर करून पॅड तयार करण्यात आले. प्राथमिक चाचण्यांमध्ये पालकांकडून या पॅडला सकारात्मक प्रतिसाद मिळाला. या प्रकल्पाने विविध स्पर्धांमध्येही यश मिळविले असून, 15 ऑगस्टला आयोजित विज्ञान परिषदेत त्याला प्रथम क्रमांकाचे पारितोषिक मिळाले.
सॅनिटरी पॅडची विल्हेवाट ही मुंबईसह अनेक शहरांसमोरील गंभीर कचरा व्यवस्थापनाची समस्या आहे. मुंबईत दररोज मोठ्या प्रमाणावर सॅनिटरी कचरा संकलित केला जात असून, त्याच्या शास्त्रोक्त विल्हेवाटीसाठी स्वतंत्र व्यवस्था करण्यात आली आहे. त्यामुळे सहज विघटन होणाऱ्या आणि पर्यावरणावरील भार कमी करणाऱ्या पर्यायांची गरज वाढत आहे. कृषी अवशेष असलेल्या उसाच्या चोथ्याचा अशा उत्पादनासाठी वापर करण्यावर संशोधनही झाले आहे; त्यातील तंतू योग्य प्रक्रियेनंतर शोषणक्षम आणि जैवविघटनशील पर्याय म्हणून वापरता येण्याची शक्यता अभ्यासातून दिसून आली आहे.
या पॅडची सध्या पुढील चाचणी सुरू असून, ते परवडणाऱ्या दरात उपलब्ध करून देण्याचा शाळेचा प्रयत्न आहे. विशेषतः आर्थिकदृष्ट्या दुर्बल घटकांतील महिला व मुलींना स्वच्छता साधने सहज उपलब्ध व्हावीत, तसेच वापरानंतरच्या कचऱ्याची समस्या कमी व्हावी, हा या प्रयोगामागील उद्देश आहे. विद्यार्थ्यांच्या मते, पॅडमधील घटक जैवविघटनशील असल्याने त्याची विल्हेवाट तुलनेने सुलभ होऊ शकते. मात्र, बाजारात आणण्यापूर्वी त्याची सुरक्षितता, शोषणक्षमता, त्वचेसाठी उपयुक्तता आणि जैवविघटनशीलता यांची आवश्यक तांत्रिक व वैद्यकीय चाचणी पूर्ण होणे महत्त्वाचे आहे.
कचऱ्याकडे समस्या म्हणून पाहण्याऐवजी त्यातून उपयोगी वस्तू निर्माण करण्याची दृष्टी विद्यार्थ्यांनी दाखवून दिली आहे. धारावीच्या अरुंद वस्तीतून सुरू झालेला हा प्रयोग पर्यावरणपूरक उत्पादन, महिला आरोग्य आणि कृषी अवशेषांचा पुनर्वापर या तीनही प्रश्नांना एकाच वेळी भिडणारा ठरला आहे.
