पुणे: दिवाळीच्या (Vasubaras 2025) मंगलमय उत्सवाची सुरुवात ‘वसुबारस’ या सणाने होते. द्वादशीला साजरा होणारा हा दिवस ‘गोवत्स द्वादशी’ म्हणूनही ओळखला जातो. यंदा, शुक्रवार, 17 ऑक्टोबर 2025 रोजी वसुबारस साजरी होत आहे.
वसुबारस म्हणजे काय?
गो म्हणजे गाय आणि वत्स म्हणजे वासरू’ या दिवशी धन आणि समृद्धीच्या आगमनासाठी वासरासह असलेल्या गायीची म्हणजेच सवत्स धेनूची पूजा करण्याची परंपरा आहे.
गायीची पूजा का करतात?
हिंदू धर्मात गायीला अनन्यसाधारण आणि सर्वोच्च स्थान आहे. तिला ‘गोमाता’ मानले जाते. या पूजनामागे अनेक धार्मिक आणि सांस्कृतिक कारणे आहेत:
- 33 कोटी देवतांचे निवासस्थान: धार्मिक मान्यतेनुसार, गायीच्या शरीरात 33 कोटी देवतांचा वास असतो. त्यामुळे गायीची पूजा करणे म्हणजे एकाच वेळी सर्व देवतांची पूजा करण्यासारखे आहे.
- कामधेनूची उत्पत्ती: पौराणिक कथेनुसार, समुद्रमंथनातून ‘कामधेनू’ या दिव्य गायीची देखील उत्पत्ती झाली. कामधेनू ही इच्छा पूर्ण करणारी मानली जाते, म्हणून तिची पूजा करणे शुभ मानले जाते.
- समृद्धी आणि कल्याणाची कामना: ‘वसु’ म्हणजे धन/संपत्ती. त्यामुळे या दिवशी गाय-वासराची पूजा केल्याने घरात समृद्धी, शक्ती आणि तेजाचे प्रतीक ‘वसु’ येते, अशी श्रद्धा आहे. विवाहित स्त्रिया आपल्या मुला-बाळांच्या उत्तम आरोग्यासाठी आणि कुटुंबाच्या कल्याणासाठी हे व्रत करतात.
- कृतज्ञता व्यक्त करणे: गाय ही भारतीय कृषी संस्कृतीचा आधारस्तंभ आहे. ती दूध, शेण आणि गोमूत्र यांच्याद्वारे समाजाला पोषण आणि उपयुक्तता प्रदान करते. तिच्या या योगदानाबद्दल कृतज्ञता व्यक्त करण्यासाठी वसुबारसला तिची पूजा केली जाते.
वैज्ञानिक दृष्टिकोन आणि नैसर्गिक फायदे:
-
- जमिनीसाठी संजीवनी: फिनोल, नायट्रोजन, फॉस्फरस आणि अमोनिया यांसारखी नैसर्गिक संयुगे गाईच्या शेणात असतात. ज्याचे शेतीसाठी अनेक फायदे आहेत. शेणातील जंतुनाशक गुणधर्मांमुळे वातावरण शुद्ध राहते आणि पर्यावरणपूरक जीवनशैलीला चालना मिळते.
- गोमूत्राचे औषधी गुणधर्म: आयुर्वेदामध्ये गोमूत्राला ‘सर्वरोग निवारक’ औषध मानले जाते. कारण यात 70 हून अधिक उपयुक्त घटक आढळतात. जे अनेक आजार बरे करतात.
पूजेची पद्धत:
वसुबारसच्या दिवशी घरातील स्त्रिया उपवास करतात. गायीला स्वच्छ स्नान घालून तिच्या अंगावर नवी वस्त्रे, हळद-कुंकू, फुले आणि अक्षता अर्पण केली जातात. त्यानंतर तिची आरती केली जाते. नैवेद्यात मुख्यतः बाजरीची भाकरी, गवारीच्या शेंगाची भाजी आणि गोड पदार्थ (पुरणपोळी) अर्पण केले जातात. अनेक स्त्रिया या दिवशी गहू आणि मूग खाणे टाळतात. या दिवसापासून अंगणात रांगोळी काढण्यास सुरुवात होते आणि दिवाळीच्या मंगलमय उत्सवाचा प्रारंभ होतो.
